Монголын төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны төв (Research center for Mongolian State and Law History)

Монголчууд 1910, 1920-иод оны эхээр Дэлхийн хэд хэдэн улсын Үндсэн хуулийг орчуулж байсан байна. Энэ тухай бүтээл гаргасан болно.

2009-08-02T03:34:00+08:00

Хууль зүйн үндэсний төв, МУИС-ийн ХЗС-ийн Монголын төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны төв, Харьцуулсан эрх зүй, олон улсын эрх зүйн судалгааны төв, Гадаад харилцааны яам, Шинжлэх ухааны академи хамтран монголын эрх зүйн түүхэнд холбогдох түүхэн эх сурвалжуудыг судалж нийтийн хүртээл болгох ажлуудыг шат дараатайгаар хэрэгжүүлж байгаа билээ. 2006 онд “Түмэн улсын ердийн цааз” хэмээн монгол хэлээр орчуулсан 1836 онд Америкийн хуульч, дипломатич Хенри Вытоны туурвисан “Олон улсын эрх зүйн элементүүд” (Elements of International Law) зохиолыг 1864 онд хятад хэлээр орчуулсан зохиолын орчуулгыг монгол бичгээс орчин цагийн монгол хэлээр хөрвүүлэн нийтийн хүртээл болгосон билээ.

Магадгүй түүхэн эх сурвалжуудын заримыг дахин хэвлэж нийтийн хүртээл болгосон байхыг үгүйсгэхгүй бөгөөд XX зууны эхэн үед тусгаар тогтносон Монгол Улсыг улсын дайтай улс болгохын төлөө бидний өвөг дээдэс цусаа урсгаж тэмцэж байснаас гадна оюун санааны хувьд хичнээн их эрэл хайгуулж хийж байсныг нотлох, мөн нөгөө талаар нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухааны хүрээнд судлахад эдгээр эх сурвалжын үнэ цэн буураагүй юм.

Нэн ялангуяа ХХ зууны эхэн үед монголчууд тусгаар тогтносон Хаант Монгол Улсыг байгуулахад дэлхийн улсуудын төрийн тогтолцоо, гадаад, дотоод бодлогын үндсийг богино хугацаанд судалж Улсын хурлын байгууллага, төрийн захиргааны төв байгууллагуудын бүтэц эрх хэмжээг хуулиар тогтоосон нь тухайн цаг үеийн дэлхийн өндөр хөгжилтэй гэгдэх орнуудын төрийн байгууллын нийтлэг хэв шинжийг бүрнээ харгалзсаны томоохон илрэл болно.

Монголчуудын хувьд XX зууны эхэн үед дэлхий улсуудтай эн тэнцүү харилцах, тэдгээрийн түүхийн хөгжил, төр, эрх зүйн хөгжлийн чиг хандлагыг тандан судалж, бие даасан тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улс байгуулах явдал тухайн үеийн нийгмийн сэхээлэг бүлгийн туйлын зорилго байжээ. Ингэж дүгнэхэд хүргэсний учир нь нэгд, манж, хятадын залгамж чанар бүхий төрийн хатуу бодлого, хоёрт, хар, шар феодал, хөрөнгөтний үзэл сурталыг үгүйсгэх нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн бодлого тэдгээр сэхээлэг хэсгийн оюуны санааны эрэл хайгуулд саад болсонгүй.

Өнөөдөр бидэнд мэдэгдснээр 1911 оноос хойш Богд хааны даалгавраар тухайн Америк, Европын зарим нэгэн орнуудын Үндсэн хуулиудыг олж судлан, орчуулж “Умард Америкийн Холбоот улсын хэмжээт Үндсэн хуулийг 1787 оны Сентябрь хэмээх сард тогтсон нь эдүгээ цагийн олон улсад хэрэглэж буй шинэ хэмжээт засгийн Үндсэн хуулийн анх нь мөн хэмээвээс зохимуй” гэж дүгнэсэн нь эл үеэс Үндсэн хуулийн эрх зүйн судалгааны шан тавигдсан гэж үзэх үндэслэлтэй.

Харин хожим нь 1924 оны анхдугаар Үндсэн хууль батлагдахаас өмнө “Орос нийгэм журамт холбоот бөгөөд Зөвлөлийн засагт бүгд найрамдах улсын Үндсэн хууль” болон бас хэд хэдэн улсын Үндсэн хуулийг орчуулсан судалгааны мэдээ байна. Өөрөөр хэлбэл, зарим эрдэмтэдийн бүтээлд Герман, Франц зэрэг улсын Үндсэн хуулийг орчуулсан гэж дурдсан ч энэ удаад бид тэдгээрийг олж хэвлүүлж чадсангүй.

Тэгэхлээр монголчууд гадаадын орнуудын Үндсэн хуулийн эрх зүйн үндсэн эх сурвалж болох “Үндсэн хууль”, бусад холбогдох эх сурвалжийг 1910 оны эхэн үед орчуулсан бөгөөд уг эх сурвалжийн “Олон улсын Үндсэн хуулийн оршил” хэмээх хэсэгт “Энэхүү дундад зууны үест байгуулсан хурал журган сэлтээр эдүгээ манай одоо цагийн улсын хурал[1] лугаа огт адилгүй бүлгээ. Тэр цагийн хуралд оролцсон ямар язгуурын төлөөлөгчид аваас мөнхүү өөрийн харьяат язгуур ангийн ашиг тусыг эрхлэн бодож, өөрийн язгууртны онц эрхийг сахих ажгуу. Тайж язгууртан, худалдаачин, язгууртан, лам нар хэмээх мэт буюу. Энэ мэтийн суртал хууль Венгерт 1848 онд хүртэл, Шведэд 1866 он хүртэл байсан. Финлянд, Мекленбург (нем. Mecklenbuerg) хоёрт бүр өдгөө хүртэл байсаар амуй” гэснээс “манай одоо цагийн улсын хурал” гэж онцлон өгүүлсэн “Улсын дээд, доод хурал”-ыг хэлж буй бөгөөд энэ нь он цагийн хувьд 1914 оноос хойшх хугацааг өгүүлсэн байна. 1914 онд “Хурлын Дээд, Доод хурлын газрын найман зүйлийн дүрэм” хэмээх эрх зүйн актыг хааны зарлигаар баталж мөрдүүлсөн болно. Дараа нь МАХН, АЗГ нь Үндсэн хуулийн төсөл боловсруулан бэлтгэх ажлыг 1922 оноос эхэлжээ. 1922 оны 5-р сард АЗГ-ын 21 дүгээр хурлын тогтоолоор ШЯЯ-ны сайд байсан Магсаржаваар толгойлуулсан тусгай комисс байгуулж, Ардын засгийн хууль, дүрмийн төсөл боловсруулах ажлыг уул комисст үүрэг болгожээ. Гэвч тэрхүү комисс “Үндсэн хууль”-ийн төсөл боловсруулах үүргийг заасан хугацаанд биелүүлж чадаагүй. Ийм учраас 1922 оны 12-р сард хуралдсан АЗГ-ын гишүүдийн 56-р хурлын тогтоолоор хууль, дүрмийн төсөл боловсруулах Магсаржав тэргүүтэй дээрх комиссыг татан буулгаж хуулийн төсөл боловсруулах үүргийг АЗГ-ын дэргэд байгуулагдсан хууль цааз эмхлэх хэлтэст шилжүүлэн өгчээ.

“Үндсэн хууль” боловсруулах анхны комисс Англи, Швед, Бельги, Голланд[2] зэрэг хөгжингүй орнуудын “Үндсэн хууль”-ийг орчуулан “Европийн боловсон улсуудын хууль, дүрмийг харгалзана” гэсэн үзэл баримтлалттай байжээ. Ингэж судалсны үр дүнд Хаант Улсын төрийн байгуулалт нь тухайн үеийн өндөр хөгжилтэй улс орнуудын жишгээр 1911 онд хааны зарлигаар “Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яам, Шүүн таслах хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яам, Гадаад хэргийг бүгд эрхлэн шийтгэгч яам, Цэргийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яам, Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яам” гэсэн 5 яамыг, 1914 онд Улсын дээд, доод хурлыг тус тус байгуулсан байна. Мөн 1912 онд Засгийн газрын эрхтэйгээр Бүгд Ерөнхийлөн захирах яамыг, мөн Гаалийн хэргийг бүгд ерөнхийлөн шийтгэгч яамыг байгуулж 1915 онд татан буулгасан ажээ.

Гадаад орнуудын Үндсэн хуулиудын орчуулгыг “Олон улсын үндсэн хуулийн оршил ба Англи, Америк, Япон, Норвеги улсын үндсэн хуулийн хамтарсан дэвтэр” хэмээх нэгэн дэвтэрт багтааж, “Олон улсуудын хэмжээт засгийн Үндсэн хуулиудын учир” гэсэн гарчиг бүхий оршил бичсэн. Уг оршилын агуулга нь дэлхийн улс орнуудад Үндсэн хуульт засаглал тогтоосон тухай түүхийг товч өгүүлснээс гадна, Үндсэн хуульт хаант засаглал, бүгд найрамдах засаглал хэрхэн тогтоосон болохыг харьцуулан шинжилсэн судалгааны өгүүлэл болно.

Энэхүү орчуулга нь Америк, Ази, Европ тивд Үндсэн хуульт Бүгд найрамдах улсын хэлбэрийг сонгосон улс орнуудын Үндсэн хуулийг нэг бүрчлэн судалж орчуулсан байна. Ингэж орчуулахдаа Үндсэн хуулиудад гарч буй гарч буюу улс орон, газар нутгийн нэрийг “Мэй”, “Э” гэх мэт хятадны дуудлага бичлэгээр бус славян төрлийн аль нэг хэлээс орчуулсан нь тодорхой байна. Орчуулгад гадаад улс орнуудын улс, хотууд, хүний нэрийг Прусс, Ольденбург, Хессен, Франкфурт, Нидерланд, Финлянд, Мекленбург, Англи, Руссо, Франц улс XVI Людовик гэх мэтээр шууд бичсэн нь хятадаас орчуулаагүй болохыг нотолно. Гэхдээ монгол бичгээр гадаад нэр томъёог буулгахдаа алдсан нь цөөнгүй Тухайлбал, нэг хүний нэр, эсхүл овгийг номын янз бүрийн хэсэгт өөр өөрөөр бичсэн явдал түгээмэл ажээ. АНУ-ын анхны ерөнхийлөгч Вашингтоны нэрийг нэг бол Жорж, нэг бол Георгий гэсэн байна.

Үндсэн хуулийн оршил хэсэгт дэлхийн улсуудын эрх зүй, төрийн байгуулалтын асуудлыг дэлгэрэнгүй өгүүлсэн нь одоогоор мэдэгдээд байгаа 10 гаруй орны Үндсэн хуулийг орчуулсан гэж үзэх бүрэн үндэстэй ч тухайн үеийн Үндсэн хууль, түүнтэй адилтган үзэж болох эрх зүйн актуудыг нэлээд хэмжээгээр судалсан байна.

Бид та бүхэнд цаашид монголын эрх зүйн болон сэтгэлгээний түүхэнд холбогдох сурвалжуудыг судалж мэлмийд тань өргөх болно.

Эрхэм уншигч таны таалал оршиг.

[1] Одоо цагийн Улсын хурал — 1914 оны 3 дугаар сарын 23-ны өдөр баталсан “Улсын дээд, доод хурлын газрын найман зүйлийн дүрэм”-ийн ёсоор байгуулсан Хаант Монгол Улсын дээд, доод хурлыг хэлж буй.

[2] Санждорж М. Монгол төрийн түүхээс. Дэд дэвтэр. УБ., 2007. 121 дэх тал.

2009-08-02T03:30:00+08:00

эрх зүй, улс төрийн түүх

Монгол Улсын хууль тогтоомжийн хөгжлийн түүхэн товчоон бүтээл өмнөх үг

2009-08-02T03:26:00+08:00

Өмнөх үг

Монголчууд тулгар төр байгуулаад 800 жилийг ардаа орхисон байна. Эл хугацаанд буулгасан хааны зарлиг, зарлигаар баталсан, ноёдын чуулганаар хэлэлцэн тогтоосон хууль цааз, төрийн эрх бүхий байгууллагаас баталсан хууль тогтоомжууд хэдэн мянгаар тоологдох хэдий ч нэн ялангуяа XYII зууны эхэн үеийг хүртэлх хаадын зарлиг, цааз тун цөөхөн олдоод байгаа бөгөөд олдсон хэд нь ч судалгааны эргэлтэнд бүрэн ороогүй, харин сүүлийн жилүүдэд гадаад, дотоодын судлаачид судлах эхлэлийг тавиад байна.

Монголын хууль зүйн шинжлэх ухааны хөгжил, цаашдын чиг хандлагыг нарийвчлан судлах, нэн ялангуяа эрх зүйн онол, сэтгэлгээний хувьсал, өөрчлөлтийг ажиглаж, нэгтгэн дүгнэж, харьцуулан судлах нь онолын төдийгүй практик ач холбогдолтой.

Үндэсний ардчилсан хувьсгал ялсны дараагаас эрх бүхий төрийн байгууллагуудын хурлын шийдвэрийг 1921-1924 оныг хүртэл “Уриа, Монголын үнэн” сонинд хэвлэж байсан бөгөөд, 1930-аад оноос хойш “Засгийн газрын албан сэтгүүл”-д он дараалан хэвлэж байжээ.

Манай судлаачид эрх зүйн эх сурвалжуудыг сүүлийн 90 гаруй жилийн хугацаанд нэгтгэн судалсан нь цөөхөн боловч хууль зүйн салбар шинжлэх ухааны хүрээнд[1], мөн түүхэн тодорхой үеийн эрх зүйн хөгжлийн асуудлыг[2] судалж ирсэн байна. Харин 1972, 1974 онуудад эмхтгэсэн “БНМАУ-ын Үндсэн хууль түүнд холбогдох эрхийн актын эмхтгэл” 2 боть бүтээл нь цаг хугацааны хувьд 1921-1970 оны хооронд мөрдөж байсан Үндсэн хуультай холбоо бүхий хууль тогтоомж, эрх зүйн актуудыг бүрэн эхээр, заримыг хэсэгчлэн хэвлэсэн нь салбарын түүхийг судлахад дөхөм болгосон бөгөөд ийм төрлийн бүтээл дахин гараагүй байна.

Мөн 1982 оны 1 дүгээр сарын 16-ны өдөр МАХН, БНМАУ-ын АИХТ, СнЗ-ийн хамтарсан 02 дугаар “БНМАУ-ын хүчин төгөлдөр хууль тогтоомжийн системчилсэн бүрэн эмхтгэл бэлтгэн хэвлүүлэх тухай” тогтоол баталсан нь цаг хугацааны хувьд 1940 оноос хойш 1980-аад оны дунд үеийг хамарч хууль тогтоомжуудыг улс төрийн байгуулалт, нийгэм, эдийн засаг, улс ардын аж ахуйн салбараар төрөлжүүлэн нэгтгэж 7 ботиор хэвлүүлсэн нь практикийн төдийгүй судалгааны үнэ цэнэтэй ажил болсон юм. Одоо энэхүү эмхтгэл олдохуйяа бэрх болжээ.

Ер нь 1950 оны сүүлчээс нийгэм эдийн засаг, төрийн байгуулалтын чиглэлээр төрийн эрх бүхий байгууллагаас баталсан хууль, зарлиг, захиргааны актуудыг, тухайн цаг үеийн улс төрийн зүтгэлтнүүдэд холбогдох баримт бичгийг системчлэн нэгтгэн эмхтгэх болсон байна[3].

2004 онд Академич Ж.Амарсанаа, доктор О.Батсайхан нар “Монгол Улсын Үндсэн хууль” баримт бичгийн эмхтгэл хэвлүүлсэн бөгөөд энэхүү эмхтгэлд 1924-1992 оны Үндсэн хуулиудыг үндсэн эхээр нь хэвлүүлснээс гадна Үндсэн хуулиудад оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтүүд, уг хуулийг хэлэлцсэн УИХ, БХ-ын тэмдэглэл, Үндсэн хууль батлахад хэлэлцүүлсэн илтгэлүүдийг архивын материалд тулгуурлан бүрэн эхээр нь хэвлэсэн нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн түүх судалгааны хэрэглэгдхүүнийг бэлтгэсэн юм. Мөн МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Монголын төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны төвөөс эрхлэн “Монголын төр, эрх зүйн түүх” дээд бичиг цувралыг хэвлүүлж байгаа бөгөөд энэхүү эмхтгэлд монголын хууль цаазын эх сурвалжуудыг монгол бичгээс мөн манж, хятад, төвд хэл дээрх эх сурвалжийг бүрэн эхээр нь орчин цагийн монгол хэлээр хөрвүүлж, орчуулж нийтийн хүртээл болгож эхлээд байна. Мөн уг дээж бичигт монгол хэл, түүх судлаачдын монголын эрх зүйн түүхэнд холбогдох эх сурвалжийн судалгаанаас дээжлэн оруулсан болно.

1911-1941 оны дунд үеийг хүртэлх хууль тогтоомжууд монгол бичгийн бийрийн гар бичмэл, бараар хэвлэж, харин 1941 оны 3 дугаар сарын 25-ны өдрийн “Монголын шинэ үсэг тогтоох тухай” МАХН-ын ТХТ-чид ба БНМАУ-ын СнЗ-ийн хамтарсан 22, 18 дугаар хурлын тогтоолоор монгол бичгийг шинэ орос үсэг дээр шилжүүлэн авах явдлыг чухал хэмээн үзсэн. Шинээр төлөвлөсөн монгол үсгийн төлөвлөгөөг зөвшөөрч нийтэд хэлэлцүүлэхээр зарласан байна. Үүний зэрэгцээгээр латин үсгийг судлах явдлыг зогсоож, нийт ард түмэн ба бүлгэм дугуйлангуудад энэхүү тогтоолоор зөвшөөрөгдсөн шинэ монгол үсгийн төлөвлөгөөгөөр судлуулжээ. Ардын СнЗ-ийн хурлаас гаргасан 1940 оны 7 дугаар сарын 27-ны тогтоол, мөн МАХН-ын ТХТ-чдийн ба СнЗ-ийн хурлаас гаргасан 1941 оны 2 сарын 21-ний өдрийн “Монголын шинэ үсгийг латинчлан авах тухай” 17, 13 дугаар тогтоолыг тус тус өөрчилсөн. Үүний дараа “Бүх хэвлэл ба улсын албан хэргийг шинэ үсгээр (кирилл үсэг) явуулах тухай” БНМАУ-ын СнЗ, МАХН-ын ТХ-ны хамтарсан 31/27 тоот хурлын тогтоол гарснаар улсын албан хэргийг кирилл бичгээр хөтлөж эхэлсэн бөгөөд 1945 оноос 1960 оны хооронд шинэ монгол кирилл бичгийн хэл зүйн дүрэм нэг мөр болоогүй, мөн хэвлэлийн техник, технологийн хөгжлөөс хамаарч хууль зүйн техник, найруулгын хөгжил нэлээд дор түвшинд байсныг тэмдэглэхээс аргагүй. Нэн ялангуяа эл үеийн эх сурвалжийг судлахад хууль тогтоомжийн огноог хэвлэхгүй байх, зарим тохиолдолд хэлэлцэж, батлахаас өмнө хэвлэлтэнд оруулж батлах эрх бүхий этгээдийн нэр огноог зай үлдээн хэвлэх, хэл зүйн дүрмийн алдаа олонтаа тохиолдож байлаа.

Нэн ялангуяа 1940-1960 оны хооронд хууль зүйн нэр томьёо жигдрээгүй, орос хэлнээс шууд авч хэрэглэсэн (гэхдээ одоо ч латин, гадаад нэр томьёог нэгэн адил), мөн хуучин цагийн буюу эртний хууль цаазын нэр томьёог ашиглаж байжээ. Тухайлбал, CCCP, яргачин, баалах, өр шир, эсэргэн /дараа/, цааз ... гэх зэргээр. Эдгээрээс өнөөдрийн хууль зүйн хэллэгт цаазаар авах ялыг 1953 оныг хүртэл “алах ял” гэж хэрэглэж, түүнээс хойш “цаазаар авах” гэж нэршүүлэн хэрэглэх болжээ. Гэтэл үүнээс өмнө “цааз” хэмээх нь хориглох, хориотой байх гэсэн язгуур утгаа хадгалж хууль тогтоомжид хэрэглэж байсан.

Өнгөрсөн зууны эхэн үеэс хойшхи эрх зүйн тогтолцоог нарийвчлан судалж төрийн байгуулал, байгууламжийн онцлог, эрх зүйн эх сурвалжуудын судалж дүгнэлт өгсөн бүтээл ховорхон байна. Магадгүй социализмын байгуулалтын үеийн эрх зүйн хөгжлийн асуудлыг хүн төрөлхтний хөгжлийн гажуудал байсан гэдэг тодотголтойгоор л нэг хэсэг хугацаанд үгүйсгэж, эх сурвалж, судлаачдын бүтээлийг устгалд оруулан, үрэгдүүлжээ. Гэхдээ зарим нэгэн эх сурвалжийг Монгол Улсын Засгийн газрын архив, ҮНС-г эс тооцвол бараг хадгалан үлдсэнгүй. Харин эрх зүйн эх сурвалжийн хувьд ҮТА-т нэлээд материал байгаа хэдий ч 1926 оноос 1940 оныг хүртэл хэвлэсэн “БНМАУ-ын Засгийн газрын албан сэтгүүл”, 1960 оны Үндсэн хуулийн албан ёсны эх зэрэг үндсэн эх сурвалжууд байхгүй байгаа нь эрх зүйн түүхийн сан хөмрөгийг ямар хэмжээнд бүрдүүлсэн нь тодорхой бөгөөд энэ нь түүхийг гуйвуулах, үгүйсгэх, түүхэнд хийж бүтээсэн оюуны үнэт зүйлсийг үнэгүйдүүлэх зэрэг сөрөг үр дагавар бий болоход ойрхон болжээ.

Энэхүү “Монгол Улсын хууль тогтоомжийн хөгжлийн түүхэн товчоон” нь Монгол Улсын хууль тогтоомжийг 1911-2007 оныг дуустал он дарааллаар нэгтгэсэн нь судлаачдад түүхэн цаг үеийн эрх баригчдын улс төрийн бодлого, эдийн засаг, нийгмийн бодлогын хүрээнд хэрэгжүүлж байсан арга хэмжээг эрх зүйн хэм хэмжээний тусламжтайгаар цэгцтэйгээр судлах боломж олгож, мөн хууль тогтоомжийг хүчинтэй, хүчингүйг үл харгалзан нэгтгэн эрэмбэлсэн нь судалгааны хөтөч төдийгүй хууль цаазын эх сурвалж, хууль тогтоомжийг судалгааны эргэлтэд оруулж чанаржуулах, онолын дүгнэлтийн үндэслэлийг сайжруулах, хууль зүйн шинжлэх ухааны суурь судалгааг хөгжүүлэхэд ач холбогдолтой.

Бид энэхүү судалгаандаа Монгол Улсын 96 жилийн хууль тогтоомжийг эх сурвалжийн түвшинд, заримыг товч лавлагаа байдлаар оруулахдаа 1930-1950 оныг хүртэлх хугацааны хууль тогтоомжийг олдсоны хэмжээгээр оруулан нэгтгэхийг эрмэлзсэн болно. Ер нь энэ үеийн хууль тогтоомжийг тухайн үед хэвлэж байсан эмхтгэл байдаг боловч тухайн цаг үеийн нийгэм, улс төрийн нөхцөл байдлаас хамаарч тэр бүр бүрэн хэмжээгээр хэвлэж байгаагүй бололтой. Мөн нөгөө талаар өнөөдрийг хүртэл энэ цаг үеийн хууль тогтоомжийн ангилалд хамаарах эрх зүйн эх сурвалжууд Батлан хамгаалах яамны болон Тагнуулын газрын архивуудад нууцлалын зэрэглэлтэй хадгалж байна.

Судалгааны хүрээнд Шүүх яам, Дээд шүүхээс гаргасан тайлбаруудын товчоог бүрэн хамруулахыг хичээсэн бөгөөд тэдгээр тайлбарууд нь тухайн цаг үедээ хууль хэрэглээний түвшинд мөн хууль зүйн шинжлэх ухааны онолын сэтгэлгээний түвшинг тодорхойлоход ач холбогдолтой. Эдгээр тайлбаруудаас гадна 1924 оны анхдугаар “Үндсэн хууль”-ийн тайлбар нь монголын эрх зүйн хөгжилд хамгийн анхны онолын тайлбар болно.

Та бүхэн энэхүү бүтээлийн талаархи санал дүгнэлтээ МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль Монголын төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны төвд, мөн энэхүү бүтээлд дурдсан хаягаар тус тус илгээж бидэнтэй хамтран ажиллана гэдэгт найдаж байна.

[1] Амархүү О. Монголын байгаль орчныг хамгаалах хууль тогтоомжийн түүхэн хөгжил, тэдгээрийн эзлэх байр суурийн асуудал. УБ., 1999; Амархүү О. Монголчуудын байгаль хамгаалах түүхэн уламжлал. (Mongolica-an International annual of Mongol studies) Vol.13(34). УБ., 2003; Нарангэрэл С. Монголын ба дэлхийн эрх зүйн тогтолцоо. (харьцуулсан эрх зүй) УБ., 2001, Нарангэрэл С. Монгол Улсын эрх зүйн тогтолцооны удиртгал. УБ., 2003, Совд Г. БНМАУ-ын Эрүүгийн эрхийн курс. УБ., 1973, Содовсүрэн Б. БНМАУ-ын Эрүүгийн эрх зүй. УБ., 1969, Содовсүрэн Б. БНМАУ-ын Эрүүгийн хууль тогтоомжийн хөгжилт. УБ., 1971, Содовсүрэн Б. Хувьсгалын өмнөх Монголын төр ба хууль цааз (1911-1920). УБ., 1988, Сономдагва Ц. Манжийн захиргаанд байсан үеийн Ар Монголын засаг захиргааны зохион байгуулалт. УБ., 1961, Сономдагва Ц Монгол Улсын засаг, захиргааны зохион байгуулалтын өөрчлөлт, шинэчлэлт (1691-1997) УБ., 1998.

[2] Mongγol čaγajin-u bičig (Эх бичгийн судалгаа) Тэргүүн дэвтэр. Галиглаж үгийн хэлхээ үйлдэн, эх бичгийн судалгаа хийсэн Б.Баярсайхан. Эрхлэн хэвлүүлсэн Ц.Шагдарсүрэн, Ж.Гэрэлбадрах УБ., 2003, Дашням И. Чингисийн хаант улсын төр, хууль цааз. УБ., 1997, Дашням И. Монгол оронд дундад үеийн эрх зүйн тогтолцоог халж шинэ үеийн эрх зүйн анхны тогтолцоо бүрэлдэн тогтсон нь /1921-1940/. УБ., 2002, Жалан-Аажав С. Халх журам бол Монголын хууль цаазны эртний дурсгалт бичиг мөн. УБ., 1958, Жалан-Аажав С. Арван буянт номын цагаан түүхийн тухай. УБ., 1998;

[3] Мал эмнэлгийн дүрэм зааврын эмхтгэл, Байгаль, байгалийн баялгийг хамгаалах талаар гарсан хууль, тогтоомжийн системчилсэн эмхтгэл 1921-1975, БНМАУ Захиргааны эрхтэй холбогдох хуульчилсан актуудын системчилсэн эмхтгэл. №1, В.И.Лениний тухай монголын түүхэн гол баримт бичгүүд. 1917-1970, МАХН-аас МХЗЭ, залчуудын тухайд явуулсан бодлого. (Баримт бичгийн эмхтгэл) 1921-1976, Монголын ард түмний 1911 оны Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогнолын төлөө тэмцэл. Баримт бичгийн эмхтгэл. /1900-1914/, Социалист өмчийн талаар гарсан хууль тогтоомжийн эмхтгэл (1967-1975), Шинэ бүтээл, оновчтой саналын талаархи хууль тогтоомжийн системчилсэн эмхтгэл 1960-1975 гэх мэт.

Халх журам XYIII зууны үеийн монголын хууль цаазын эмхтгэл

2009-08-02T03:20:00+08:00

Оршил

Манжууд 16 дугаар зууны сүүл 17 дугаар зууны эх үеэс Ази тивд хүчирхэгжиж нэн ялангуяа эл үед монголд улс төрийн бутрал хүчинтэй болж нийгэм, улс төр, эдийн засгийн бүхий л салбарт гүн хямралд орсон нь монголын нөлөө бүхий язгууртнууд нэгэнт хүчирхэгжиж буй манжийг дагах, тэдгээртэй ураг барилдах зэргээр өөрсдийн улс төрийн байр сууриа алдсаар байсан юм.

Монголын эзэнт гүрэн унаснаас хойш монголчууд Төв Азид улс төр, эдийн засгийн бүхий л салбарт үзүүлэх нөлөө буурч байсан нь монголын зүүн өмнө орших Манж, тунгус угсааны аймгууд XVII зууны эхэн үеэс хүчирхэгжих үйл явцтай холбоотой. Манжууд нь урьдын Зүрчид нартаа угсаа нэгтэй. Тэд гурван том аймаг байсан бөгөөд тэдгээр нь дотроо олон жижиг аймаг, овог болон хуваагдсан ажээ. Тэдний дундаас Манж аймаг XVI зууны сүүлчээс мэдэгдэхүйц хүчжиж, бусад аймгуудаасаа давамгайлах болсон төдийгүй Зүрчидийн олон аймгийг Мин улсаас хараат байдлаас гаргаж, тусгаар улс болохын төлөө тэмцэх болжээ. Ингэж манжууд өөрийн дотоод дахь хүчийг нэгтгэсэний дараа 1636 онд Өвөрмонголыг өөрсдийн эрхшээл оруулсны дараа 1644 онд хятадын Мин улсын Бээжин төвтэй хэсгийг эзлэн авч Чин улсыг байгуулснаар тэдгээр улс төрийн байр сууриар бэхжүүлэх, газар нутгаа өргөжүүлэн улмаар 1691 онд Хөхнуур дахь Долнуурт чуулган гарч Халх Монгол дагаар орсноор монголчуудын олон зуун жилийн улс төрийн бутрал үндсэндээ шийдэгдсэн байна.

Түүхэн хувь заяаны эрхээр Халх монголчууд манжийн эрхшээлд хэдийгээр 220 гаруй жил байсан ч эл үед өөрсдийн төр ёсны уламжлалт үнэт зүйлсийг мэдрэх, үнэлэх, нөгөө талаар их гүрний уламжлалт ёсыг бусдад мэдрүүлэх, манжийн төрийн бодлогод бие даасан улс төр, оюун санааны боломжит нөлөөллийг үзүүлэх зэргээр түүхийн өнгөрсөн он жилүүдэд урьд өмнө байгаагүй хүч гаргасны үр дүнд манжийн төрөөс зарим нэгэн эерэг бодлого баримталж байлаа.

Эл үед нэгд, хэдийгээр өргөн уудам нутагт тархан суурьшиж байсан ч монголын түүхэнд анх удаа 1689[1], 1727[2] онуудад Хаант Оростой хамтран Халх монголын хил тогтоосон, хоёрт, засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг хуулиараа баталгаажуулан, зохицуулах болсон, гуравт, төрийн захиргааны орон нутгийн суурин байгууллагын үндсийг тавьсан, дөрөвт, төрийн алба, түшмэлийн зэрэг дэвийг хуулиар тогтоосон, тавд, дорнодахины эрх зүйн сэтгэлгээ нэвтэрсэн, зургаад, дэлхийн оюуны соёлтой харилцах боломж нээгдсэн зэрэг нь монголын эрх зүйн түүх, сэтгэлгээнд эерэг нөлөө үзүүлснийг хууль цаазын эх сурвалжийг судлахад тодорхой харагдана.

Монголын түүхийн судалгаанд манжийн үеийн монголын хууль цаазыг дурдах төдийхнөөр хязгаарлаж түүхийн танин мэдэхүйн хүрээнээс хэтрээгүй. Өөрөөр хэлбэл, эл үеийн монголын 220 гаруй жилийн түүхийн үйл явцад судлаачид хариу өгөөгүй өдий хүрчээ. Гэтэл манжийн эрхшээлийн үеийн монголын түүх, эрх зүйн түүхийн судалгаанд хариулт авмаар олон асуулт байгаа бөгөөд нэн тэргүүнд 1961-1911 оны хооронд монголын улс төрийн статус, хил хязгаарыг хэрхэн тогтоосон, засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн хуваарь хэрхэн бүрэлдэн тогтсон, монгол нутаг дахь манжийн төрийн орон нутгийн байгууллага хэрхэн бүрэлдэн төлөвшсөн, манжийн төрөөс монголд хэрэгжүүлж байсан улс төрийн бодлого гэх мэт олон асуулт, судалгаа эзнээ хүлээсээр л байна. Гэхдээ дээр дурдсан асуудлуудыг монголын түүхийн судалгаанд 1960-аад оны судалгааны хүрээнд л ойлгож, тэрхүү үзэл, судалгаа, хандлагаар авч үзсээр байна. Мөн эл үеийн монголын хууль цаазыг “Гурван хошууны их цааз” буюу “Халх журам”-аар л төсөөлж, зарим нэгэн түүхийн судалгаанд “Монгол цаазын бичиг”, “Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичиг”-ийн нэрийг дурьдсныг эс тооцвол бараг судлаагүй байна.

Ер нь XIY-XIX зууны сүүл үеийг хүртэл монголын улс төрийн байгуулалд ноёдын чуулганы нөлөө хүчтэй болж нийгмийн амьдралын олон талт асуудлыг хэлэлцэн эцэст нь цааз баталж нийтээр дагаж мөрдөх болсон нь монголын эрх зүйн хөгжилд гарсан томоохон өөрчлөлт байсан гэж дүгнэх үндэслэлтэй.

Ноёдын чуулган тухайн үеийн Халхын улс төрийн амьдралд нөлөөтэй байсныг гэрчлэх эх сурвалжийн нэг нь 1709 оны чуулганаар баталсан “Гурван хошууны их цааз” юм. Үүнээс өмнө 1600-1639 оны хооронд болсон ноёдын хэд хэдэн удаагийн чуулган, 1640 оны Тарвагатайн Улаан бураад болсон чуулган нь монголын эрх зүйн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

МЭӨ III зуунаас хойш монголын эрх зүйн түүхэнд мэдэгдээд байгаа эе, язгууртны хуралдай, их хуралдай, зөвлөл, чуулган гэх мэт язгууртнуудын чуулганы зохион байгуулалтын хэлбэрийг түүхэн эх сурвалжуудад нэлээдгүй дурдсан боловч эх сурвалж одоогоор олдоогүй л байна. Гэсэн хэдий ч түүхэн эх сурвалжийн мэдээнд тулгуурлавал МЭӨ 209 оноос МЭ-ний XIY зууны дунд үеийг хүртэл шаньюу, толгойлогч, хаанд зөвлөх үүрэгтэй, харин XIY-XIX зууны эцэс хүртэл эрх хэмжээ нь өргөжиж улс орны нийгэм, улс төрийн амьдралд дүгнэлт өгч улс төрийн шийдвэр гаргах түвшинд хүрч, “ноёдын чуулган” хэмээх хурлын байгууллага институцын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулах болжээ. Нэн ялангуяа монголын улс төрийн бутралын үед ноёдын чуулганы үүрэг өргөжиж аливаа улс орны өмнө тулгарсан асуудлыг чуулганаар хэлэлцэж, эцэслэн шийдвэрлэж, уг чуулганы эцсийн шийдвэрийг “цааз”-ын хэлбэрээр баталгаажуулдаг байсан бололтой. Тухайлбал, 1640 оны Ойрдын нутаг Тарвагатайн Улаан бурууд болсон Халх, Ойрдын ноёдын чуулган нь Азид нэгэнт хүчирхэгжээд байсан манжийн эсрэг нэгдсэн хүчээр тэмцэх, дотоодын улс төрийн үймээнийг даван туулах зорилготой байсныг уг чуулганаас баталсан “Их цааз”-ын агуулгад тодорхой дурдсан байна. Хэдийгээр монголчууд ингэж олон удаагийн оролдлогоор нийгэм, улс төрийн бутралыг даван туулах оролдлого хийж байсан ч тэр бүр амжилтанд хүрч байгаагүй бөгөөд “1689 онд Халхын баруун, зүүн гарыг эвлэрүүлэх чуулганыг Манжийн хаан зохион байгуулж, Далай ламын элчийн удирдлагын дор Хүрэн бэлчир гэдэг газар хуралдуулж байсан баримт үлджээ.

Манжийн төрөөс эхний үед Халх монголыг дотроос нь хагалан бутаргах, Халхын баруун, зүүн гарын зөрчлийг дэвэргэх бодлогыг тууштай явуулж байснаа, Ойрдын Галдан бошигтыг Халхын дотоод хэрэгт оролцох болсон тэр үеэс Халхын дотоод хямралыг намжаах бодлогыг баримталж, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Хүрэн бэлчирийн чуулганыг Манжийн хаан өөрөө санаачилан зохион байгуулсан нь тэр юм”[3]. Ингэж монголын түүх, нийгэм, улс төрийн амьдралд ноёдын чуулган тодорхой ул мөрөө үлдээсэн.

Эрх зүйн түүхэн эх сурвалжуудад “хэлэлцэн тогтоосон нь, хэлэлцсэн нь” гэх зэргээр тэмдэглэснийг ишлэвэл ямартай ч төрийн удирдлагад хамтын удирдлагын хэв шинж бүхий байнгын бус институц ажиллаж байсныг гэрчилнэ.

Халх журамын цаазууд нь манжийн үед монголчуудын хувьд тусгаар тогтнол бүрэн эрхт байдлаа хэвээр хадгалан, улс төрийн хувьд нэгдмэл байхыг эрхэмлэсэн хууль цаазын эх сурвалж болно. Нөгөө талаас монголын улс төрийн бутралын үеийн хууль цаазын хэв шинж, уламжлалыг хадгалсан, нийгмийн олон талт харилцааг зохицуулсан, монголчуудын заншлын болон позитив эрх зүйн сэтгэлгээний хувьсал өөрчлөлтийг ажиглан дүгнэх боломжтой. Профессор Н.Лүндэндорж “Төр, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжлийн чиг хандлага” бүтээлдээ “XYII-XYIII зууны үеийн монголчуудын хууль цаазын сэтгэлгээний бодит илрэлийг 1709 оны “Гурван хошууны их цааз” буюу “Халх журам”-ын үзэл санаа, зохицуулалтын арга хэлбэрээс олж харж болох юм. 1640 оны “Монгол-Ойрадын цаазын” гол зорилго агуулга – овог аймгуудын хоорондын зөрчлийг шийдвэрлэхэд гол зохицуулалт нь хандсан байдаг бол “Халх журам” монголын дотоод амьдралын харилцааг түгээмлээр зохицуулахад чиглэж, өмнө хуулиар бүрэн зохицуулагдаагүй олон харилцаанууд зохицуулалтад оржээ”[4] гэж дүгнэсэн.

Судлаачид Халх журамыг XYIII зууны монголын хууль цаазын эх сурвалж гэж үзсэнийг тухайн эх сурвалжид гарч буй он тооллыг баримталсан нь хэн бүхэнд тодорхой боловч агуулгыг нь авч үзвэл XYII зууны үеийн эх сурвалж гэж үзэх бүрэн үндэстэй болно. Японы монголч эрдэмтэн М.Хагихара “1691 оноос 1728 он хүртэл бол дан Халх журам байсан. Энэ үе бол өөр хууль цааз байсангүй. Өвөр Монголд бол хүчинтэй байсан Манж хааны Монгол цаазын бичиг нь ар Монголд бол хүчинтэй болоогүй байжээ”[5] гэж Их шавийн хэрэг шийтгэсэн хуулга дансыг судалсан өгүүлэлдээ дүгнэсэн нь Халх журамын цаазуудын он цагийг тогтооход үнэтэй судалгаа болсон.

Халх журамын цаазуудыг ажиглахад ноёдын чуулганд тухайн үеийн нийгмийн нөлөө бүхий хэргэм зэрэгтэн, номын мэргэд оролцсон нь чуулганы үйл ажиллагаанд тэр бүр хүссэн бүхэн оролцох боломжгүй байсныг харуулж буйн дээр Монголд язгууртны хэмжээт эрхт хаант өөртөө засан тохинох улс оршин байсан бололтой.

Манжийн Энх-Амгалан хааны буюу 1668 оны “Монголын цаазын бичиг”-т “Богд хааны зарлигаар гадаад олон аймгийн Монгол улсад их засаг цаазыг тараасан бөлгөө”[6] гэж өгүүлсэн нь манжууд Монголын уламжлалт цаазын бичгүүдийг анхааран судалж байсныг гэрчилнэ. Тийм ч учраас энэхүү 1668 оны “Монголын цаазын бичиг”-т “Их засаг” цаазын тухай дурдсан нь санамсаргүй хэрэг биш бөгөөд “Халх журам”-ын уг сурвалж нь монголын уламжлалт цаазууд болон манжийн хааны тогтоосон хууль цааз болохыг гадаадын эрдэмтэд тогтоон судалсан байдаг.

МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн “Монголын төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны төв” БНХАУ-ын Өвөрмонголын Их Сургуулийн Монгол судлалын төвтэй сүүлийн жилүүдэд идэвхитэй хамтран ажиллаж байгаа бөгөөд бидний хамтран хэрэгжүүлж байгаа “Халх журамын судалгаа” төслийн хүрээнд энэхүү хууль цаазын эх сурвалжийн эх бичгийн судалгааг түмний хүртээл болгоод байна.

Бидний судалгаанд хамрагдсан “Халх журам”-ын эх бичгүүдийг нь ямар нэг төрөлжүүлэлтгүй, зүйл хуваагаагүй байсныг эх бичгийн бичвэрийн дэс дарааллыг алдагдуулахгүйгээр зүйл хувааж цаашид ашиглахад хялбар болгохыг хичээсэн болно. Гэхдээ 1950 оны үеэд уг эх сурвалжийг профессор С.Жалан-Аажав зүйл хуваан судалж байсан бөгөөд тэрээр эх бичгийн бичвэрийн дэс дараалалыг харгалзахгүйгээр хууль зүйн шинжлэх ухааны салбаруудаар нь хуваан авч үзсэн нь тухайн үеийнхээ судалгааны хүрсэн түвшиний шаардлагад бүрнээ нийцэж байсныг тэмдэглэмээр байна.

Халх журам хэмээх нэрийн тухайд

Бидний судалж буй эх сурвалжид бичснээр “шороо үхэр жилийн зуны дунд хорин наймны учрал тохиосон сайн өдөр”[7] буюу нийтийн он тооллын 1709 онд одоогийн Монгол Улсын Сэлэнгэ аймгийн Баруун-Бүрэн сумын нутаг дахь Амарбаясгалант хийдийн урьд би еэр урсах Ивэнгийн голын хөвөөнд Түшээт хан аймгийн засгийн хошой чин ван, эфү Дондовдорж, засгийн төрийн ноён Данзандорж, засгийн тэргүүн зэрэг тайж Байнцурдорж нарын гурван хошууны язгууртан, мэргэд ноёдын чуулган нийлж “Гурван хошууны их цааз” буюу “Халх журам” хэмээн нэршүүлсэн цаазыг баталсан.

Өнөөдрийг хүртэл судлаачид 1709 оноос хойш “Гурван хошууны их цааз”-д нийт 14-20 удаа нэмэлт өөрчлөлт орж, халх даяар шийтгэх болсноор “Халх журам” хэмээх нэртэй болсон хэмээн судлаачид дүгнэснийг нягтлах шаардлагатай.[8] Мөн хэдэн удаа цааз буюу хуулийн хэм хэмжээ тогтоосон болохыг судлаачид янз бүрээр бичиж, тайлбарлаж байгаа нь тэдгээр судлаачид Монгол Улсын Үндэсний номын санд хадгалж байгаа уг эхийг судалсан уу, эсвэл өөр хувилбар эх бичиг байна уу гэдэг эргэлзээ төрүүлэхээр байна.

Монгол Улсад хадгалж буй “Халх журам” хэмээх нэр бүхий одоогоор олдоод байгаа 3 янзын эх бичгийн баруун хүрээний хэмээх тодотголтой “Халх журам”-д нийт 16 удаа хэлэлцсэн, эсвэл хэн нэгэн эрх мэдэлтэн тогтоосон хэм хэмжээг эмхтгэсэн байна. Бидний судалж буй эх бичигт “Баруун хүрээний халх журам”-д буй цааз тогтоосон он тоолол. Үүнд:

1. sirui ьker jil-ьn jun-u dumdadu qorin naiman-u [=naiman-u][9] A[01b10] - A[01b11]

2. baras [=bars] jil-ьn namur-un dumda-du [=dumdadu] sara [=sar-a] A[07a7]

3. engke amuγulang-un [=amuγulang-un] jiran nigedьger on namur-un segьl sarayin [=sar-a-yin] sinyin [=sin-e-yin] γurban-a [=γurban-a] A[07b7]

4. qalay-a kemekь sirui bičin jil-ьn namur-un dumdadu sarayin [=sar-a-yin] sayin edьr-e A[18a10]

5. tngri-yin teđkьgsen-ь arban nigedьger on jun-u segьl sarayin [=sar-a-yin] qorin yisьn-e A[19a5]

6. tngri-ein [=tngri-yin] teđkьgsen-ь arban nigedьger on jun-u dumdadu sarayin [=sar-a-yin] arban-dur A[19a7]

7. γal [=γal] luu jil-ьn namur-un adaγ sar-a-ein [=sar-a-yin] qorin tabun-a A[20a5]

8. γal bars jil-ьn ebьl-ьn ekin sarayin [=sar-a-yin], yeke takil-un čaγ arban γurban [=γurban] sin-e-de [=sin-e-dь] A[36b13] - A[37a1]

9. abči [=abčai] sarayin [=sar-a-yin] arban naiman-a bьtьkь-ein [=bьtьkь-yin] tokiyal-un sayin edьre [=edьr-e] A[52b5] - A[52b6]

10. noqai jil-ьn ebьl-ьn terigьn sar-a-ein [=sar-a-yin] sineyn [=sin-e-yin] nigen-dь A[52b9] - A[52b10]

11. modun luu jil-ьn namur-un ekin sar-a-yin arban doluγan-dur [=doluγan-dur] A[54b4] - A[54b5]

12. nayiraltu tцb-ьn dцrbedьger [=dцrbedьger] on-u jun-u dumdadu sar-a-ein [=sar-a-yin] arban qoyar A[55b12] - A[55b13]

13. nayiraltu tцb-ьn dцrbedьger [=dцrbedьger] on-u jun-u dumdadu sarayin [=sar-a-yin] arban naiman-a A[56a11] - A[56a12]

14. tngri-ein [=tngri-yin] teđkьgsen-ь arban yisьdьger on namur-un terigьn sar-a-ein [=sar-a-yin] qorin jirγuγan-du [=jirγuγan-du] A[58a6] - A[58a7]

15. tngri-ein [=tngri-yin] teđkьgsen-i [=teđkьgsen-ь] γučin [=γučin] tabuduγar [=tabuduγar] on temьr bars jil-ьn jun-u dumda sar-a-yin qorin qoyar-tu A[58b6] - A[58b8]

16. mцn on-u jun-u dumdadu sar-a-ein [=sar-a-yin] arban doluγan-du [=doluγan-dur] A[59a11] -A[59a12][10]

Эх сурвалжид өгүүлсэн он тоолол нь судлаачдын нэмэлт өөрчлөлт орсон хэмээн дүгнээд байгаа цаазуудыг баталсан он тоолол болно.

Дээрх он тооллуудад тогтоосон цаазад 1709 оны “Гурван хошууны их цааз”-д нэмэлт оруулсан, эсвэл эл цаазыг өөрийн хошуу нутагт мөрдөх болсон зэрэг ямар нэгэн агуулга байхгүй байгаа нь судлаачдын өгүүлсэнчлэн “Гурван хошууны их цааз”-д нэмэлт оруулсан гэх судалгааг няцаах хамгийн энгийн нотолгоо болно.

Судлаачид ч өнөөдрийг хүртэл ““Халх Журмын” үндсэн цааз нь 1691 онд манж нар Халхыг дагуулан эзэлсний дараагаар 1709 онд тогтоосон хууль болно. Дараагийн хуулиуд нь тэр хуулийг нэмж, залруулсан хууль захирамжийн шинж чанартай”[11] гэсэн агуулгаар дамнан судалсаар л байна.

Гэтэл эх бичигт “Гурван хошууны их цааз”-д өөр өөр агуулга бүхий 15 удаагийн цаазын оршил хэсэгт тухайн цаазад нэгдсэн тухай өгүүлээгүй, мөн халх даяар мөрдөхөөр тогтоосон хэм хэмжээ үндсэн эх бичигт ер дурьдаагүй байна. Өөрөөр хэлбэл, Халх журамд 15 удаа нэмэлт оруулсан бус харин 15 өөр өөр Халхын хошуудад үйлчилж байсан цаазын эмхтгэл гэж дүгнэж болно. Зарим нэгэн цаазын оршил хэсгийг дор сийрүүлэн бичвэл:

- Каляа хэмээх шороо бичин жилийн намрын дунд сарын сайн өдөр Очирай бат Түшээт хан, Халхын зүүн гарын цэргийг захирах туслагч жанжин ван эхлэн засгууд дээдийн зарлигаар чуулган чуулсан Орхон Туулын уулзарт хэлэлцсэн цааз (qalay-a kemekь sirui bičin jil-ьn namur-un dumdadu sarayin [=sar-a-yin] sayin edьr-e, wačirai [=wčirai] batu tьsiyetь qan, qalq-a-ein [=qalq-a-yin] jegьn γar-un [=γar-un] čereg-i [=čerig-i] jakirqu tusalaγči jangjun wang ekilen jasaγ-uđ degedь-yin jarliγ-iyar čiγulγan [=čiγulγan] čiγuluγsan [=čiγuluγsan] orqun tuγuula-yin [=tuula-yin] aγuljar-dur [=aγuljar-tur] kelelčegsen yeke čaγaja [=čaγaja]) (A[18a11] - A[18a11]))

- Тэнгэрийн тэтгэсний арван нэгдүгээр он зуны сүүл сарын хорин есөнд жасааны газраас илгээсэн нь, Тэнгэрийн тэтгэсний арван нэгдүгээр он (1746) зуны дунд сарын арванд: Засагт хан, Сэцэн хан, Дайчин ван Дэчинжав, Чин ван Ринчэндож, Туслагч жанжин Шигээ, туслагч жанжин жүн ван, туслагч жанжин бэйл, туслагч жанжин гүнтэн эхлэн хүрээний газраа чуулган нийлэхүйд тогтоосон нь (tngri-ein [=tngri-yin] teđkьgsen-ь arban nigedьger on jun-u dumdadu sarayin [=sar-a-yin] arban-dur jasaγtu qan [=qan], sečen qan [=qan], da-a čin wang dečinjab, čin wang erinčindorji [=rinčendorji], tusalaγči jangjun sige, tusalaγči jangjun giyьn wang, tusalaγči jangjun beyile, tusalaγči jangjun gьng ten ekilen, kьriyen-ь γajar-a [=γajar-a] čiγulγan [=čiγulγan] neyilekьi-dьr toγtaγaγsan [=toγtaγaγsan] anu, (A[19a7] - A[19a10]) )

- Хутагтын гэгээний өмнө сүсэг хүчин төгссөн Очирай Түшээт сайн хан, Далай сэцэн хан эхлэн их, бага ноёд гал луу жилийн намрын адаг сарын хорин таванд, Туулын голын Цагаан буланд хийдийн тусад цааз хэлэлцэв гэх зэргээр өгүүлжээ. (qutuγtu-ein [=qutuγtu-yin] gegen-i [=gegegen-ь] emьn-e sьsьg kьčьn tegьsьgsen wačirai [=wčirai] tьsiyetь sayin qan [=qan], dalai sečen qan ekilen yeke baγ-a [=baγ-a] noyađ, γal [=γal] luu jil-ьn namur-un adaγ sar-a-ein [=sar-a-yin] qorin tabun-a, tuγuula-ein [=tuula-yin] γoul-un [=γoul-un] čaγan [=čaγan] bulung-du keyiđ-ьn tus-tu čaγaja [=čaγaja] kelelčebe, A[20a4] - A[20a7]) )

1800-аад оны үед холбогдох “Улаан хацарт”[12] хэмээх хууль цаазын түүхэн эх сурвалжид “Халх журамын дүрэм” хэмээн тэмдэглэсэн нь бидний судалж буй эх сурвалжийн агуулгатай харьцуулан судлаагүй, мөн зарим нэгэн зүйлийн агуулга зөрүүтэй байгаа нь тухайн үеийн аль нэгэн хошуунд мөрдөж байсан хэм хэмжээг нэрлэдэг ерөнхий нэр байсан уу, эсвэл өөр Халх журам нэртэй хууль цаазын эх сурвалж байсан уу гэдэг асуулт зүй ёсоор тавигдана. Мөн “Халх журам” хэмээн өгүүлсэн түүхэн зохиол бүтээл олдоогүй байна.

Ер нь тухайн цаазуудын зүйл, зурвасуудыг нэгэн цаазын бичиг болгон эмхтгэсэн нь цаг хугацааны хувьд 1770 оноос хойш л халхын хошуудад мөрдөж байсан цаазын бичгүүдийг бичгийн нэгэн түшмэл эмхтгэн нэгтгэсэн бололтой. 1770 он гэхийн учир нь халх журамд “mцn on-u jun-u dumdadu sar-a-ein [=sar-a-yin] arban doluγan-du [=doluγan-dur] siđkegsen anu, gьng bandida qambu nomun qan blam-a-ein [=lam-a-yin] sьrьg-ьn daruγ-a [=daruγ-a] ...” хэмээх нэгэн цааз бол уг цаазын бичигт гарч буй хамгийн сүүлийн он цаг бөгөөд Халх журам хэмээх нэрийг эмхтгэсэн бичгийн түшмэл өгсөн гэж үзэх үндэстэй.

Нэршүүлсэн хэмээхийн учир нь нэгд, энэхүү цаазын эхүүдэд Халх журам, Баруун хүрээний халх журам, Шавь яамны халх журам, Яамны халх журам хэмээх оноосон нэрийн алийг нь ч бичсэнгүй, хоёрт, Монголын түүхэн эх сурвалжуудад “Халх журам” нэрийг тэмдэглэсэнгүй, гуравт, харин “Улаан хацартад “Халх журамын бичгийн”[13] гэсэн хоёр хэсэгт л тэмдэглэсэн байна. Мөн “Улаан хацартын хуулга данс”-нд 1800-аад оноос хойш үйлдсэн эрх зүйн зөрчлүүдийг тэмдэглэсэн нь магадгүй эл үеэс хойш “Халх журам” гэж нэрлэсэн байж болох юм. Нөгөө талаас “Улаан хацарт”-д дурдсан “Халх журамын бичиг” нь хэвлүүлж буй эхүүд мөн эсэхэд өнөөдрийг хүртэл судлаачид анхаарлаа хандуулаагүй бөгөөд тухайн зөрчлийг шийдвэрлэхэд баримталсан хэм хэмжээ нь энд хэвлүүлж байгаа эх сурвалжуудтай тэр бүр тохирохгүй, дөрөвт, тухайн цаг үед бичгийн нэгэн түшмэл халхын өөр өөр хошуунд тогтоосон цаазуудыг нэгтгэж, бусад хошуудад нэгэн мөр мөрдүүлэх зорилгоор нэгэн дэвтэр болгосон байж болох, тавд, “Гурван хошууны цааз”-д нэгдсэн эсэхийг нэмэлт оруулсан гэж үзээд байгаа бусад цаазуудад дурдаагүй, зургаад, нэмэлт оруулсан зохицуулалт хоорондоо давхардаж байгаа зэрэг нь магадгүй 1770-аад оны үед хэн нэгэн этгээд эмхтгэж эл үеэс хойш л “Халх журам” хэмээн нэрлэсэн бололтой. Японы монголч эрдэмтэн Х.Фүтаки “Шанзадба яаманд “Халх журам” гэдэг нэрээр эмхтгэсэн”[14] гэж өгүүлэлдээ дурдсан ч хэзээ эмхтгэсэн болох талаар өгүүлсэнгүй, гэхдээ түүний санааг дэмжиж байна.

Гэхдээ өмнөх үеийн судлаачид, эх бичгийн нүүрэн талд “Халх журам” хэмээн бичснийг иш үндэс болгосныг бид тухайн нэрээр судалгаагаа үргэлжлүүлсэн болно.

Эх сурвалжийн уг эхийн тухайд

Профессор С.Жалан-Аажав бүтээлдээ “Халх журам”-ын эхийг Жамсранов 1914 онд хуучнаар Хаант Орос нийслэл Петербургын Азийн музейд илгээсэн тухай тэмдэглэжээ. Үүнээс хойш 1957 онд ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академиас эрхлэн А.С.Пучковскийн “Монгольские рукописи и ксилографы Института востоковедения”[15] бүтээлд “Яамны халх журам” хэмээх хоёр эх бичгийг “Дорнодахин судлалын институт”-д хадгалж байгаа тухай тэмдэглэсэн байна. Энэхүү бүтээлээс хойш ОХУ-д үргэлжлүүлэн хэвлэсэн Дорнодахины институтэд хадгалж буй эх сурвалжийн жагсаалтад ч Халх журамын тухай тэмдэглэн өгүүлсэнгүй[16]. Гэхдээ 1959 онд Жамсраногийн “QALQ-A JIRUM”[17] бүтээлийн оршилд профссор Б.Ринчен түүний орчуулгын уг сурвалжийн талаар тодорхой зүйл дурдаагүй. Ер нь 1920-оод оноос өмнө Халх журамыг судалсан тухай мэдээ тун хомс энэ үеэс хойш анх удаа Оросын эрдэмтэд судалж эхэлсэн бололтой.

Монгол Улсын Үндэсний номын санд (А, В) Халх журамын хоёр хуулбар эх, харин МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Монголын төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны төвд “Яамны халх журамын дүрэм” (C) хэмээх нэгэн хувилбар тус тус хадгалж байна. C эхийн хувьд шар муутуу цаасан дээр бийрээр монгол бичгээр бичсэн эх юм. Өөрөөр хэлбэл, А, В эхийг 1930-аад онд үндсэн эхээс нь хуулбарлан авч үлдсэн бол харин С эхийн хувьд 1800 оны сүүл үед бичсэн хэвээр үлдсэн байна.

Энэхүү эх сурвалжуудын дотроос В, С эх хоорондоо агуулгын ямар нэгэн зөрүүгүй бөгөөд А эх нь агуулгын хувьд нөгөө хоёр эхтэй харьцуулбал бүрэн бүтэн гэж үзэх үндэстэй.

Өөрөөр хэлбэл, В, С эхийг “Шавь яам”-нд авч хэрэглэхдээ А эхээс зарим зүйл заалт, он тоолол, хүний нэр, албан тушаалыг хассан байна. Мөн түүнчлэн ял шийтгэлийн хувьд ч өөрчлөлт оруулсан байна. Тухайлбал, В, С эхэд орхисон хүний нэр, цолын тухайд Засаг төрийн ноён Данзандорж, Засагт хан, туслагч жанжин Шигэ, Очирбат Түшээт хан гэх мэт, мөн ...

Цаазын оршил хэсгийн тухайд

Бидэнд мэдэгдээ байгаагаар XYII зууны эхэн хагасаас эхлэн Монголд бурханы шашин нэвтэрч эхэлсэнтэй зэрэгцэн хууль цаазын эх сурвалжуудын өмнө тахил хэсэг буюу бурханы шашны гүн ухааны агуулга бүхий шад шүлэг бичиж (I), цааз баталсан чуулганд оролцогчдын нэр, хэргэм зэрэг (II)-ийг нэг бүрчлэн бичиж, цааз тогтоосон газар (III), орон, он цагийг билгийн улирлын он тооллоор, зарим тохиолдолд тухайн жилийн зурхайн бие махбодиор тэмдэглэдэг, мөн цаазын товч утгыг тэмдэглэдэг (IҮ) болсон байна. Тухайлбал, Алтан ханы цаазад “Ум сайн амгалан болтугай. Ялгуусан бүгдийн дээдэд эрхшээсэн, зургаан зүйл огтоотын (бүгдийн) авралын орон Аръяабал нь алинд алиныг номхотгохын лагшинд хувилсан Алтан номын хааны зарлиг, ...”[18], “Хоёр үнэнийг олсон, дөрвөн шуламыг дарсан, ялж төгс нөгцсөн Шугамуни бурханд мөргөмүү. ... Дээд тэнгэр бурхны заяагаар төрсөн, тэнгэрлэг төрөлт, төгс эрдэм билгийн залгамж болсон алтан ураг хаан ахай, засаг барьсан Хатан баатар ноён, засаг барьсан дархан Түшээт ноён, Дайчин баатар ноён, Хөндлөн цүүхэр ноён, ...”[19], “О сийн амгалан болтугай. Хоёр чуулганы далайн дунд Хоосон чанарын номын биеэс Хотол агсан бэлэг үлгэрээр цогтойёо чимсэн ... баатар төмөр луу хэмээх жилийн намрын дундад сарын таван шинэд сайн өдөрт, Эрдэнэ засагт хаан, эхлэн Түшээт хаан, Убаши далай ноён, ...”[20] гэх мэт.

Ингэж цаазын оршил хэсгийн ерөнхий байц нь монголын түүхийн улс төрийн бутрал хэмээх үеэс хойш тохиож байгаа нь нэг талаас эрх зүйн түүхэнд нэгэн шинэ үзэгдэл, нөгөө талаас төрийн байгуулалд ноёдын чуулганд цааз тогтоох эрх мэдэл шилжсэн нь хэмжээгүй эрхт хаант төрийн удирдлагад түүний нөлөө хүчтэй байсныг нотолно.

Судлаачид цаазуудын өмнөх тахил шүлгийг шашны уриа дуудлагын шинж бүхий хэдэн бадаг уншлага гэж тодорхойлсноос бус түүний ач холбогдлыг тэр бүр судлаагүй. “Халх журам”-ын цаазуудын оршил хэсгийн шад шүлэг нь тухайн үеийн нийгэм, эрх зүйн сэтгэлгээний хэв шинжийг тодорхойлоход ач холбогдолтой. Ер нь тахил шүлэг нь 1640 оны Монгол Ойрадын “Их цааз” эл үед холбогдох бусад цаазын бичгүүдийн нэгэн адил тухайн үеийн нийгэм, улс төрийн байдлаас хамаарч агуулга нь харилцан адилгүй юм.

Эл үеэс хойш монголчууд манжийн эрхшээлд орсноос хойш одоогоор мэдэгдээд байгаа хууль цаазын эх сурвалжуудын хамгийн сүүлийнх нь гэж хэлж болох “Халх журам”-д улс төрийн бутралын үеийн хууль цаазын эх сурвалжуудын нэгэн адил хэлбэртэй байна. Гэхдээ дээр өгүүлснээс зарим нэгэн талаар оршилын бүтцэд өөрчлөлт орсон болно. Халх журамын цаазуудадын оршил нь:

Нэг. Гурван хошууны их цааз

(I) Намо гүрү би. Арван зүгийн хамаг бурхадын хураангуйлсан үлэмж биет, Амьтан бүхнээ номын тариаг хандлан түгээгч, яруу зарлигт, Алагчлахуй үгүй нигүүлсэхүйгээр хотлыг удирдагч бодь сэтгэлт, Авралын эрхэн дээд ламд бишрэхүй бээр сүслэн мөргөмүй. Амьтны оройн чимэг, дээд ламын өлмийн очир мэт батдан шажин бадарч, Аль түүнийг тэтгэгч өглөгийн эздийн насан урт болоод төр хийгээд улс дэлгэрэн, Аль муу үйлийн нэрийг дурдахын төдий ч тун үгүй болоод сэтгэл амууж, Ариун сайн явдал улам өрнөх нь хязгааргүй ундрах болтугай.

(II) Жүнхэнд айлтгаж зөв гэснээр Очирай Түшээт хан, Эрдэнэ билигт Шанзудба, Засгийн хошой чин ван эфү Түдэвдорж [=Дондовдорж], Засгийн төрийн ноён Данзандорж, Засгийн тэргүүн зэрэг тайж Байнчурдорж, Ноён тойн Доржванчиг, Ноёдын хэвт болсон Гомбодорж, Шарав эрх нярав, Донир Балдан үйзэн, Доржцэвээн эрх банди, Зурхайч Чоймпил, Донир Жамба, Ноёдын Цэрэнпил, Жамбалдорж, Ноёдын хэвт болсон хошууны эзэн гүүш Үй зайсан, Асарсан хөвгүүн ноёдын хэвт болсон Жамба эрдэнэ дайчин, Асарч ноёдын хэвт болсон Ванжил эрх дурал, Асарсан хөвгүүн Норовванчиг, төрөл ноён Цэвсүн эрх тайж, Пунцаг, Сампил, Жигмэддорж, Боржигон тайж (Боржигон тайж нар) Бабай үйзэн тайж, Базар дархан тайж, Цэвээнринчин тайж, Түшмэд Цэрэн үйзэн эрх эрдэнэ зайсан, Санжжав мэйрэний занги, Бунишир өлзийт тавнан, Будшир чухал тавнан, Гиван дайчин дарга эд бүгд ноёд, сайд

(III) Бүрэн Ханы өвөрт Ивэнгийн гол дээр шороо үхэр жил (1709)-ийн зуны дунд хорин найманы учрал тохиосон сайн өдөр хэлэлцсэн

(IҮ) Гурван хошууны их цааз:

Хоёр.

(I) Аврал бүхний хураангуй дээд ламын өлмий батдаад Ариун шашин хийгээд амьтны тусыг хоцрол үгүйеэ үйлдэн Аль түүний ном лугаа барилдсан ихэсийн насан өнөд уртдаад Ашид төр хийгээд зөв үйлээр хотлыг жаргаланд зохион Хэдий бүх буянт үйлсээр өдөр шөнийг нөгчөөсөөр Хэрэглэх ёст хүсэл өөрөө бүтэж бүрүүн Хэзээ бээр муу үйлсийн нэрийг ч үл сонсон Хэрэгт цагаан буяныг насад эдлэхийн өлзий болтугай.

(III) Каляа хэмээх шороо бичин жилийн намрын дунд сарын сайн өдөр

(II) Очирай бат Түшээт хан, Халхын зүүн гарын цэргийг захирах туслагч жанжин ван эхлэн засгууд дээдийн зарлигаар чуулган чуулсан (III) Орхон Туулын уулзарт хэлэлцсэн их цааз.

Гурав.

(I) Намо гүрү. Da ra na-a uuy-a. Хутагтын гэгээний өмнө сүсэг хүчин төгссөн

(II) Очирай Түшээт сайн хан, Далай сэцэн хан эхлэн их, бага ноёд

(III) гал луу жилийн намрын адаг сарын хорин таванд, Туулын голын Цагаан буланд хийдийн тусад цааз хэлэлцэв.

Дөрөв.

(I) Ува сувасти, Хоёр чуулганыг сайтар төгсгөсөн тансалгүй бурхан хийгээд Хоёр үнэнийг хослон орохуй иш онол Дээд ном ба ухахуйяа алдаршсан хоёр лугаа төгөлдөр Хутагтан хувраг лугаа аргадалгүй дээд гурван эрдэнэд мөргөн сөгдмүй.

Тав.

(I) Амьтны итгэл бурхны шажин огторгуй газар түгтэл дэлгэрч Аль түүнийг баригч богд ламын өлмий очир мэт бат болоод Аргадал үгүй ерөөл барилдагсадын хамаг зовлон уггүй арилж Ахуй сайн үйлийн үр жаргалан улам арвидах болтугай. Эртний сайн үйлс боловсорсон дээд гурваны адистэд орштугай. Эндүүрэлгүй шажиныг сахигчдын их хүчтэний ивээл нөгчтүгэй. Эрхэт тэнгэр хийгээд дээдэс хаад бүхний суу заль хайрлатугай. Эд бүхний хүчээр шажин, төр бат мөнхөд атугай. Сувасди, хоёр чуулган нь алтан сүмэр мэт ил өндөр болоод Хоёр засгийг нь уламжлан тэжээн шийтгэгч шажины өглөгийн эзэд, Хоцролгүй дэлхий дахиныг сахигчид шажины засгийг хутагтын орон хүртэл арван зүгт гийгүүлэхүй зорин ерөөсүгэй би. Хязгаар дахь монголын энэ оронд хиргүй үнэхээр туулсан бурхан багш тэр хөлийн өлмийгөөр эс гишгэвээс хязгааргүй зарлигийн гэрлээр номын засгийг арван зүгт дэлгэрүүлэн үйлдэв. Дөрвөн тивийн охь болсон замбуутивийн умар зүг дэх

(II) Монгол улсын эзэн тэнгридээс заяат тэнгэрлиг Чингис хааны ураг нэгэн зүг дахинaа их хүчит дээд Богд Очирай хааны тавдугаар төрөлт Түшээт хан номын ёсоор бурханы шажин хийгээд төрийг мандуулахын тул үйлдсэнийг жилийн эзэн балин хэмээгдэхийн

(III) авцай сарын арван наймнаа бүтэхийн тохиолын сайн өдөр бичин төгссөн буян. Мангалам а. Ува сувасди сиддам. Нохой жилийн өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэнд,

(IҮ) Хаан, Шанзудба, бэйл эхлэн бүгд сайд зэр зэвсэг тамгат тэмээ, морь, эрийн учирт хэлэлцсэн цааз нь.

Зургаа.

(III) Ува сувасди крувади хэмээх модон луу жилийн намрын эхэн сарын арван долоонд,

(IҮ) Хамба номун хан, Ловумба мэргэн цорж, Манзушир хутагт, Эрдэнэ шанзудба болон гэсгүй нар бүгд сайд, лам нар бүгд нэгэн өчүүхэн бандийг архи ууж баригдсан тул ер хойно гагц энэ мэт самуун зохисгүй явдал болбоос ламын зохиол ба шажины ёсонд үл болохын тул сэрэмжилж цааз хэлэлцсэн нь гэж 15 цаазын зургаад нь оршил хэсэгт байгаа болно.

Гэтэл дээрх оршил хэсгийг ажигласан ч дээр өгүүлснээр 1709 онд тогтоосон “Гурван хошууны их цааз”-д нэмэлт оруулсан, эсвэл тухай цаазыг мөрдөх болсон талаар нэг ч утга байхгүй байгааг төвөггүйхэн ажиглаж болно. Нөгөө талаас Халх журамын цаазуудадын оршил хэсгийн агуулгад цааз тогтоосон он цаг (III), чуулганд оролцогсдын нэр, хэргэм зэрэг (III)-ийг тус тус бүрэн дурдаж, харин шад шүлэг, цаазын агуулга (IҮ)-ыг тус тус тэр бүр дурдаагүй байна. Мөн зарим нэгэн цаазад “Хотгойдын туслагч увш Цогт ахайтай хэлэлцсэн”[21] гэсэн утгатай зарим нэгэн цаазад чуулганд оролцсон этгээдүүдийн тухай дэлгэрэнгүй өгүүлээгүй нь цөөнгүй байна.

Энэхүү хэдэн мөр шад шүлэгт монголчуудын тусгаар тогтнолын үзэл санаа, аливаа сайн сайхан бүхнийг хөхүүлэн дэмжих, саар муу үйлийг цээрлэх зэрэг өнөөг хүртэл чухалчилж ирсэн, цаашид эрхэмлэн дээдэлбэл зохих үзэл санааг тусгасан нь бурханы шашны номлолоор хууль цаазыг нийтэд хүлээн зөвшөөрүүлэх, хууль цаазын үр нөлөөг дээшлэх оюун санааны үндэс нь болсон байна.

“Гурван хошууны их цааз”-ыг шад шүлгийн утга нь ертөнцийн болон номын ёс буюу хоёр ёсны үзлийг шингээсэн утга агуулгатай байгаа нь тухайн үед Монголд бурханы шашин нөлөө их байсныг гэрчлэх нэгэн баримт юм. Ингэж бурханы шашны нөлөө хүчтэй байсныг хос ёсны сургаалтай, эсвэл хос ёсны сургаалын уламжлал хэмээн дүгнэх үндэсгүй бөгөөд харин тухайн үед бурханы шашны нөлөө хүчтэй нэвтэрч нэгэнт монголын ард түмний хүлээн зөвшөөрсөн оюун санаа, үзэл сэтгэлгээ болсныг гэрчлэх баримт хэмээн үзэх үндэстэй байна.

Энэхүү тахил шүлгийн агуулгаас “... төр хийгээд улс дэлгэрэн Аль муу үйлийн нэрийг дурдахын төдий ч тун үгүй ...” болгон хэмээх мөрийг тухайн үеийн монголчуудын эрх зүйн сэтгэлгээний илрэл төдийгүй язгуурын монгол төр, улс байгуулах гэсэн үзэл санааг илтгэсэн бөгөөд эл үеийн бусад түүхэн болон хууль цаазын эх сурвалжид ингэж шууд утгаар төр, улсын тухай өгүүлсэн сурвалж бичиг олдсонгүй.

Халх журамын судалгаа

Гурван хошууны Их цааз буюу Халх журам (Цаашид “Халх журам” гэх) XYIII-XX зууны монголын улс төр, нийгмийн амьдрал, монголчуудын эрх зүйн сэтгэлгээ, заншлын эрх зүйн хэв шинж, хууль цаазын хэм хэмжээний уламжлалыг нэхэн судлахад судалгааны үнэ цэнэ бүхий эх сурвалж билээ.

“Халх журам” бүтэц, агуулга, үзэл санаагаараа бие даасан сурвалж бичиг болох, нөгөө талаар тухайн үед манжийн бусад цаазын бичгээс ялгарах онцлог, мөн нийгмийн олон талт харилцааг зохицуулсан хэм хэмжээг багтаасан онцлогтой. Манай улсад “Халх журам” цаазын судалгаа 1910-аад оны дунд үеэс эхэлсэн бөгөөд ЗХУ (хуучнаар)-ын Дорнодахины хүрээлэнгийн эрдэмтэд тэр дундаа Цэвээн Жамсранно хууль цаазын эх сурвалжуудыг олж цуглуулах, хуулбарлах, орчуулах, хэвлэх ажлын хүрээнд 1914 онд тэрээр Хаан Оросын нийслэл Петербург дахь Азийн музейд Халх журамын хуулбарыг илгээжээ[22]. Үүнээс хойш Цэвээн Жамсранно, И.А.Турунов нар орос хэлрүү[23] орчуулж судлах ажил эхэлсэн бөгөөд тэд энэхүү эх сурвалжийн талаарх анхны өгүүллээ 1923 онд одоогийн ОХУ-ын Иркутскийн Их Сургуулийн нийгмийн ухааны эрдэм шинжилгээний сэтгүүлд хэвлүүлсэн[24]. Үүнээс хойш “Халх журам”-ыг дэлхийн хэд хэдэн хэлээр орчуулж судлах болжээ[25].

Оросын эрдэмтэн В.А.Рязановский 1923, 1924, 1931 онд Харбин хотноо “Монгольское право (преимущественно обычное)” хэмээх зохиолыг орос, англи хэлээр хэвлүүлж нийтийн хүртээл болгосон бөгөөд энэхүү бүтээлдээ монголчуудын хууль цаазын эх сурвалжуудын судалгаа, агуулгыг дэлгэрэнгүй өгүүлсний дотор “Халх журам”-ыг “умард монголчууд (халхууд)-ын хэв хуулиудын эмхтгэл бөгөөд хэвлэлд мэдэгдээгүй байсан болно”[26] гэжээ. В.А.Рязановский бүтээлдээ Халх журам бол “хэв хуулиудын эмхтгэл” гэж дүгнэсэн.

Мөн тэрээр “Халх журам нь 1640 оны Монгол-Ойрадын хуулийн нэгэн адил овог аймгийн нүүдлийн ахуй амьдрал, мал аж ахуйнд тулгуурласан ажээ. Үл хөдлөх хөрөнгийг эзэмших эрх заагдаагүй, газар нутгийг мал аж ахуйн зориулалтад ашиглаж тодорхой нэг хошуу эзэмшиж байдаг, хөдлөх хөрөнгийг өмчлөх явдал хөгжиж, гэр бүлд эцгийн эрхт ёс ноёрхсон шинжтэй, олон эхнэртэй байх явдал зөвшөөрөгдсөн, эхнэрүүдээ төлөөсөөр олж авдаг байхаар заагдсан байна. Монголчуудын өөр хоорондын харилцааг Халх журамд 1640 оны хуулинд байгаагаас илүү нарийн тодорхой заан хэм хэмжээ”[27] тогтоосныг тодорхой эх сурвалжийн баримтаар дурдаагүй нь агуулгын хувьд нэн ялангуяа “олон эхнэртэй байх явдал зөвшөөрөгдсөн” гэх мэт дүгнэлтүүд нь цаазын агуулгад таарахгүй байна.

Монгол Улсад профессор С.Жалан-Аажав уг цаазыг судлах ажлыг 1950-аад оноос эхлүүлж 1958 онд “Халх журам бол монголын эртний хууль цаазын дурсгалт бичиг” судалгааны бүтээл хэвлүүлсэн нь эл эх сурвалжийн Монгол Улс дахь хууль зүйн шинжлэх ухааны хүрээн дэх анхны дагнасан судалгаа юм. Судлаач уг бүтээлдээ монголын хууль цаазын хөгжлийн ерөнхий тоймыг Их засаг, 1640 оны Их цаазаар төлөөлүүлэн авч үзсэн нь монголын хууль цаазын эх сурвалжуудын залгамж холбоо, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлох чиглэлээр хийсэн анхны дагнасан судалгаа болно.

Мөн тэрээр Монгол Улсын үндэсний номын санд хадгалж буй Баруун хүрээний болон Шавь яамны Халх журамын эхүүдийн хэлбэрийн онцлог, хуудас нэг бүрийг тоолж бичснээс гадна, халх журамд гарч буй он тооллыг тогтоосон байна. Нөгөө талаас Халх журам болон манжаас монголд зориулан тогтоосон зарим нэгэн цаазын бичигтэй харьцуулан авч үзсэн бөгөөд ингэхдээ эрх зүйн зохицуулалт, ял шийтгэлийн хувьд харилцан хамааралтай байсан эсэхэд судалгаа хийж дүгнэлт өгсөн. Тухайлбал, “...“Халх журам” нь “Монгол цаазны бичиг” гэдэг манжийн хууль бий болж дагаж шийтгэгдэх хүртэл Халхын гурван аймгийн дотор баримтлагдаж байсан нь гарцаагүй байна. ...” гэж дүгнэсэн.

Профессор С.Жалан-Аажав Халх журамыг “Хуулийн төрөл анги, системчлэлийг баримтлаагүй байна. Түүхэн нөхцөл байдал нь төдий л өөрчлөгдөөгүй байхад нэг төрлийн асуудлыг хэд хэдэн удаа тогтоосон явдал ч байна. ... “Халх-журам”-ын агуулгыг тодорхойлохдоо хууль цаазны аль ойролцоо төрөлд нь хамааруулж үзэх болно” гэж үзээд дараах төрлүүдэд уг цаазыг авч үзсэн. Үүнд: “Засаг захиргааны журам ба хэв ёс зөрчсөн гэмт хэрэг, Засаг захиргааны журамтай холбогдсон бусад зүйл, Морь уралдааны тухай, Сүм хийд, түүний төлөөлөгчдийн эрхэнд холбогдолтой зүйлүүд, “Халх журам”-д тойн болохын учрыг заасан нь, Хүний амь бие, эрүүл мэндийн эсрэг гэмт хэрэг, Эд хөрөнгийн гэмт хэрэг, Гүтгэлэг, Гал түймэр, Босуулын тухай, Цэргийн хэрэг, Иргэний хэргийн зарим асуудал, Өвлөх эрх, Өр авлага, Худалдааны тухай, Гэр бүлийн хууль, Шүүхийн байгууллага ба шүүн таслах явдал” гэж агуулгыг нь үндэслэн төрөлжүүлэн авч үзсэн нь уг эх сурвалжийн хэм хэмжээний онцлог, зохицуулалтын арга түүний үр нөлөөг судлахад дараа дараагийн судалгаанд хөтөч болсон, нөгөө талаар тухайн цаг үеийн нийгмийн харилцаа, сэтгэлгээний хэв шинжийг ойлгох, хууль зүйн техникийн хөгжлийн үйл явцыг ажиглах боломж олгосон юм.

Мөн профессор С.Жалан-Аажав 1958 онд туурвисан бүтээлийнхээ залгамжлуулан 1995 онд “Халх журам” хэмээх бүтээл хэвлүүлсэн бөгөөд энэхүү бүтээлдээ Халх Монголын нийгэм, улс төрийн байдлыг товч авч үзээд, уг цаазыг 14 бүлэгт хуваан авч үзэж, зарим нэгэн үг, өгүүлбэрт тайлбар хийсэн юм. Энэхүү бүтээл нь 1958 оны бүтээлтэй харьцуулан авч үзвэл, орчин үеийн эрх зүйн шинжлэх ухааны салбар тус бүрт Халх журамын бүтцийг төрөлжүүлэн авч үзсэнээрээ онцлог болно.

Зохиогч энэхүү бүтээлийн өмнөх өгүүлэлд “Халх журам”-ыг монгол хууль цаазын шилдэг нь буюу дээд нь гэж үзсэн. Ийм ч учраас Халх журам эрдэмтэд, шинжээч нарын анхаарлыг эрт дээр цагаас татсаар ирсэн юм. Монголын нүүдлийн феодализмын бүх үндсэн шинж чанар, XYIII зууны эхэн үеийн монголын нийгмийн тогтолцоо энэ сурвалж бичигт онцын тодорхой тусгалаа олсон боловч Халх журам өдгөө хүртэл ялангуяа хууль зүйн талаар бүрэн гүйцэд судлагдаагүй байгааг тэмдэглэвэл зохино”[28] гэжээ.

Профессор С.Жалан-Аажавын дээр дурдсан бүтээлүүд нь Халх журамын зохицуулалт, хэм хэмжээний агуулгад илүүтэйгээр анхаарсан бөгөөд Халх журам дахь тэмдэглэсэн газар орны нэр, тахил шүлэг, хүний цадиг намтар зэрэг асуудлыг үндсэнд нь орхигдуулжээ. Мөн төрөлжүүлэн авч үзэхдээ эх сурвалжийн үндсэн бүтцийг эвдсэн, зарим нэгэн үг хэллэгийг орхигдуулсан зэрэг алдаа багагүй тохиолдож байна.

Профессор С.Жалан-Аажав “Халх журамын цаазууд”-ыг эрх зүйн түүхийн талаас нь иж бүрэн хамарсан судалгаа хийсэн бол түүнээс хойшхи судлаачид зөвхөн өөрсдийн судалгааны хүрээнд л авч үзсэн нь цөөнгүй юм[29].

Профессор Г.Совд нэгэн бүтээлдээ “Түшээт хаан тэргүүтэй халхын ноёд цугларч “гурван хошууны их цааз” гэгчийг батлан тогтоосноос хойш янз бүрийн газар хуралдан тогтсон хуулиудын эмхтгэл нь халх журам гэж нэрлэгдсэн юм”[30] гэжээ.

1965 онд С.Д.Дылыков Халх журамыг судалж “Халха джирум”[31] хэмээх бүтээл хэвлүүлсэн бөгөөд уг бүтээлдээ Ж.Цэвээний орчуулсан Халх журамын орчуулгыг нягтлан, эх сурвалжийг орос орчуулга, монгол бичгийн гар бичмэл, зарим нэгэн үг, утгын тайлбар хийж хэвлүүлсэн юм. Мөн уг бүтээлд монголын хууль цаазын хөгжлийн ерөнхий тойм, Халх журамын судалгааг дэлгэрэнгүй авч үзсэн.

С.Д.Дылыковийн судалснаар Халх журамд 24 хууль тогтоомж, зарлиг багтдаг, он тоололын хувьд – 1709, 1718, 1722, 1724, 1728, 1736, 1746, 1754, 1770 онд тогтоосон цаазуудыг багтаасан, мөн тэрээр зарим жилүүдэд хэд хэдэн хууль баталсан /1709, 1722, 1724 бусад/ гэж үзсэн. Халх журамд уг хуулийг баталсны дараа монгол, манж, хятад хэл дээрх бусад эх сурвалжаас олсон хуулийг багтаасан гэж үзжээ.

Түүний судалгаанд “Халх журам нь монголын амьдралын төрөл бүрийн харилцааг зохицуулсан. Гэвч эдгээрийн дотроос лам, феодалуудын эрх ямбыг илүүтэй тусгасан. Богд гэгээн тэргүүтэй дээд хэргэм зэрэг бүхий лам, феодалууд бүх татвар, хураамжаас чөлөөлөгдөж, тэд өөрсдийн шүүхтэй, ардуудын эрхийг зааж боолчилдог байв”, мөн “Халх журам хууль нь феодалуудын эдлэх газар, ноёдын засаглал, хамжлагат ардтай байхыг тодорхойлж байв. Ард нь ноёдоос шууд хамааралтай, тэдгээрийг үнэгүй ажил хийлгэж, өөрсдийн үзэмжээр шийтгэж, бусдад худалдах эсхүл бэлэглэж байсан. Ардууд нь ёс төдий өөрсдийн гэсэн мал, гэр, эд хогшилтэй байсан боловч энэ бүх зүйл ноёных бөгөөд хүссэн үедээ ямар ч өршөөлгүйгээр хурааж авдаг байлаа. Энэ талаар Халх журам хуулийн ихэнхи зүйлд тусгалаа олсон байдаг”, “Дээд хэргэм зэрэг бүхий лам, буддын сүм хийдүүд нь Халх журам хуулийн дагуу онцгой хамгаалалтанд байдаг. Хутагт, түүний хийдийн эд хөрөнгийн эрх нь хамгийн түрүүнд хуулиар хамгаалагддаг. Халх журамын дагуу хаан, ноёд нь хутагтын өмнө тухайн үедээ үндсэндээ Халхын “толгой” байж шууд тэдгээрийн зарлигаар захирагдаж байх ёстой байлаа” [32] гэж үзэл сурталжсан дүгнэлт хийсэн.

С.Д.Дылыков Халх журамын агуулгыг нарийвчлан судалж “Халх журамын хуулийн эмхтгэлд 1691 онд манжийн дарангуйллаас Халхыг хүлээн зөвшөөрч, 1696 онд Канси эзэн хааны дараа хэвлэгдсэн 1709 оны хууль чухал байр эзэлдэг. Дараагийн хуулиуд нь 1709 оны хуулийг нэмж, засварласан байдаг. Тэдгээр нь 1696 оны “Монголын хууль тогтоомжийг” улам нэвтрүүлэх зорилгоор хэвлэгдэн гарч байсан. Тухайлбал, 1746 оны хууль чухал баримт бичигт ордог бөгөөд энэ нь манжийн болон монголын ноёд, тэдгээрийн харъяат иргэдийн хоорондын бодит харилцааг харуулсан байдаг. Энэхүү эмхэтгэл нь хошуудад өртөөний албаны журам, худалдаа наймааны асуудлыг зохицуулж Чин улсын дарангуйлалд байсан Халхын амьдралын олон талыг гэгээрүүлсэн” гэж хятад дорнодахины эрх зүйн сэтгэлгээ, позитив эрх зүйн хэм хэмжээ бүрэлдэхэд чухал нөлөө үзүүлснийг тэмдэглэсэн юм.

Монголын эрх зүйн түүхэнд хууль цаазад нийгмийн харилцааг төрөлжүүлэн зохицуулж байгаагүй бөгөөд хуулийн бичвэрт эмх цэгцгүй болохыг С.Д.Дылыков ажиглаж “Халх журамд материалууд нь он дарааллаар болон бүлэглэн ангилсан байдлаар ч байдаггүй. Халх журамын эмхэтгэл нь цаг хугацааны хувьд янз бүрийн үед бий болсон онцлог шинжээрээ ангилагдсан олон тооны хууль, зарлигаас бүрдсэн байдаг бөгөөд заримдаа энэ нь бие даасан хэсгийг олоход бэрхшээлтэй байдаг. Энэ нь хувьсгалаас өмнөх монголын хуулийн системчилэлийг харуулдаг. Халх журмыг он дарааллын хувьд болон Канси, Цянлуны /1736-1795/ үеийн “Монголын хууль тогтоомжтой” харьцуулан үзвэл байнга манжийн засаглалын үеийн Гадаад монголын бүх аймгуудад гаргаж байсан шүүхийн практикийг нэвтрүүлж байсныг бид мэдэж болох юм”[33] гэсэн нь эл үеийн эрх зүйн сэтгэлгээн гарч байсан шинэ үзэгдлийг онцлон тэмдэглэжээ.

Тэрээр энэхүү бүтээлдээ урьд өмнө уг цаазыг судалсан эрдэмтдийн дүгнэлтийг шүүн тунгааж “Оросын судлаач Б.Я.Владимирцов “Монголчуудын нийгмийн байгуулал” бүтээлдээ Халх журам болон 1640 оны Монгол-Ойрадын хуулийг талын феодалын эрх, санкцийг тусгасан хууль гэж дурьдсан. Б.Я.Владимирцов заншлын хэм хэмжээ нь монголын хуулийн эмхэтгэлийг бүрдүүлэхэд нөлөөлсөн байж болох юм хэмээжээ. Энэхүү бүтээл нь хууль цаазын эртний дурсгал бичиг дээр үндэслэн монголын нийгмийн байгуулал болон Монголын түүхийн дунд болон шинэ үеийн тухай өгүүлсэн гэдгийг эх сурвалжийн баримтад түшиглэн дүгнэсэн[34]. Мөн “Халх журамын талаар В.А.Рязановский монголчуудын эрх зүйн зан заншлын хэм хэмжээг тусгасан дурсгалт бичиг юм гэжээ. /зарлигийн хэм хэмжээ болон дүрэм журамын илэрхийлэл/” гэж, профессор Ш.Нацагдоржийг “Халх журам хуулийн холбогдох зүйл заалт дээр үндэслэн шавийн захиргаанаас гаргасан шүүхийн шийдвэрийн эмхэтгэлийн талаар академич Ш.Нацагдорж бяцхан товхимол гаргасан. Товхимолын зохиогч “Халх журам” нь манжийн ноёрхолын үед үйлчилж байсан феодалын үеийн иж бүрэн эмхтгэл хэмээн үзэж байна.[35] гэх зэргээр Халх журамыг судалсан эрдэмтдийн бүтээлд дүгнэлт өгчээ.

Японы монголч эрдэмтэн Хагихара Маморү Халх журамын цаазуудыг тухайн цаг үед хэрхэн мөрдөж байсан, гэмт хэргийг Их шавийн захиргаанд хэрхэн шүүж байсан талаар архивийн баримт болон Манжийн Монгол цаазын бичиг, Шүүх цаазын бичиг (daqing lvli 大清律例)-үүдтэй харьцуулан судалгаа хийсэн нь уг цаазуудын судалгаанд томоохон дэвшил болсон.[36] Тэрээр “1728 онд Халх журмын дотор Манж хааны Монгол цаазын бичгээс (mengguli 蒙古例) авсан ганц зүйл анх удаа орсон. Бас 1746 онд нэг зүйл ороод Манж хааны нөлөө нь хүч нэмж эхэлсэн юм. 1789 орчин он болоод ар Монголд бас Монгол цаазын бичиг ба Хятадын Шүүх цаазын бичиг (daqing lvli 大清律例 ) нь бүр хүчинтэй болсон” гэж үзээд Халх журамын цаазуудын зохицуулалтын хамрах хүрээ болон манжийн эрх зүйн нөлөө монголын уламжлалт цаазад хэрхэн тусгагдсан болохыг анх удаа нэгтгэн дүгнэсэн болно[37].

БНХАУ-ын судлаач Дорнотив 1989 онд “Халх журам” хэмээх бүтээл туурвисан нь өмнөд хөршид хийсэн анхны судалгаа гэж үзэж болно. Дорнотивын энэхүү судалгаа нь “БНМАУ-ын нэргүй хүний харьцуулан зассан гар бичмэл дэвтэр болно. Энэхүү суурь дэвтэр нь А, В, С, D, Е таван дэвтэрийг харьцуулсан...”[38] гэжээ.

Дорнотивын судалгаа нь Халх журамын таван өөр хувилбар эхийг харьцуулсан гэж байгаа боловч уг эхүүдийг манай улсад хадгалж буй эхүүдийн аль болохыг тогтооход нэлээд төвөгтэй байна. Мөн нөгөө талаас уг эхүүд нь түүний бичсэнээр “...харамсалтай нь бүлгийн тоогүй бөгөөд байршуулал нь өмнө хойно тонгорон хутгалдаж, бүлэг бүр зүйл хуваагаад, тайлбарчгүй байв.” гэжээ. Гэх мэтээр түүний судалгаанд уг эхийн талаар нэлээд ойлгомжгүй тайлбар хийсэн байна.

Дорнотивийн бүтээлд хийсэн уг эх сурвалжийн тайлбар нь хэлзүйн болон түүхэн тайлбар бөгөөд мөн дээр дурдсан эхүүдийн бичлэгүүдийн зөрүүг харьцуулан авч үзсэн хэдий ч тодорхойгүй эх сурвалжийн харьцуулалт учир шинжлэх ухааны судалгааны бүтээл гэж үзэхэд учир дутагдалтай.

Халх журамыг Б.Я.Владимирцов, В.А.Рязановский, Ц.Жамсранов, Г.Совд зэрэг эрдэмтэд хэв хууль буюу заншлын эрх зүйн дурсгал, харин С.Жалан-Аажав тэдгээр эрдэмтэдийн дүгнэлтийг эрс эсэргүүцэж “феодалын төрөөс тухайн үеийн нийгмийн тогтолцоог хууль тогтоох журмаар бататган бэхжүүлэхэд чиглэсэн жинхэнэ хууль мөн байсан”[39] гэж үнэлсэн. Харин өнөөдрийг хүртэл “Халх журам” хэмээх эх сурвалжийн уг эхийг монголын уламжлалт хууль цаазууд, тэдгээрийн дотор 1640 оны “Их цааз”-аас улбаатай хэмээн дүгнэлт хийсэн хэдий ч үнэндээ бол түүнийг нотолсон судалгаа, мөн “Халх журам” хэмээх нэр томьёо болон түүний доторхи цаазуудын агуулгын харьцуулсан судалгаа, хэм хэмжээний бүтэц зэрэг асуудлыг хараахан судлаагүй.

[1] Нерчүүгийн гэрээ. Монголын төр, эрх зүйн түүхийн дээж бичиг. I дэвтэр. УБ., 2006. 76-77 дахь тал.

[2] 1727 оны Орос-Чин улсын Буурын гэрээ. Монголын төр, эрх зүйн түүхийн дээж бичиг. II дэвтэр. УБ., 2006. 79-80 дахь тал.

[3] Монгол Улсын түүх. Дөтгөөр боть (XVII-XX зууны эхэн). УБ., 2003. 115 дахь тал.

[4] Лүндэндорж Н. Төр, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжлийн чиг хандлага. УБ., 2002. 217 дахь тал.

[5] Хагихара Маморү. Манж чин улсын үеийн Монгол дахь Их Шавийн гэмт хэргийг шүүсэн хууль цааз. “Эрх зүйн” сэтгүүл. 2-3/2007 (16-17). 205 дахь тал.

[6] Цааджин бичиг “Монгольское уложение” Цинское законодательство для монголов 1627-1694. С.Д.Дылыкова. М., 1998 г., стр. 125

[7] A[01b10] – A[01b11]

[8] - 1709-1975 оны хооронд халхын хаад, ноёд, төр шашны томоохон зүтгэлтнүүд бүгд 20 гаруй удаа янз бүрийн газар цугларан хуралдаж, “Халх журам”-ыг хэлэлцэн тогтоосон байна. Болдбаатар Ж, Лүндээжанцан Д. Монгол Улсын төр, эрх зүйн түүхэн уламжлал. УБ., 1997. 163 дахь тал.

- Халх журмыг 1709-1796 онд монгол ноёдын 14 удаагийн хуралдаанаар боловсруулж тогтоосон гэж үздэг байна. Содовсүрэн Б. Хувьсгалын өмнөх Монголын төр ба хууль цааз. 1911-1920. УБ., 1989. 15 дахь тал.

- “Халх журам”-ыг 1709-1796 оны хооронд халхын хаад ноёд янз бүрийн газар бүгд 14 удаа хуралдаж хэлэлцэн тогтоосон байна. Жалан-Аажав С. Халх журам бол Монголын хууль цаазын дурсгалт бичиг мөн. УБ., 1958;

- ... Түшээт хан Дорж эрдэнэ ахайн цагт, 1709 онд хүрээт энэхүү “Халх журам”-ын гол хэсэг 7 бүлэг, 164 зүйлийг тогтоон явуулав. Үүнээс хойш 1718, 1722, 1724, 1726, 1728, 1729, 1736, 1745, 1746, 1754, 1770 онд өвөр сувар 17 эхтэй цаазын бичгийг тогтоон явуулав. Нийт 122 зүйл буй. .... Халх журам. ӨМӨЗО. 1989. Дорнотив найруулсан. 1 дэх тал.

[9] Гурван хошууны их цааз баталсан он цаг буюу 1709 он. Энэ цагаас хойш баталсан 15 удаагийн цаазыг эмхтгэсэн.

[10] Энэхүү өгүүлэлд гарч буй “A[59a12]” гэсэн тэмдэглэл нь эхний “А” гэсэн нь “Баруун хүрээний халх журам”-ыг бусад эхээс буюу Шавь яамны халх журамын дүрмийн 2 хувилбар эх бичгээс ялгасан тэмдэглэл, дараагийн “59” гэх мэт дугаар нь тухайн эх сурвалжийн хуудасны дугаар, дараагийн “а” гэсэн тэмдэглэл нь тухайн хуудасны нүүрэн талыг, хэрэв “ь” гэж тэмдэглэсэн бол тухайн хуудасны ар талыг тус тус тэмдэглэсэн. Мөн дараагийн “12” гэх мэт дугаар нь эх бичгийн мөрийг тэмдэглэсэн тоо гэж ойлгоно.

[11] Бира Ш. Монголын түүх соёл түүх бичлэгийн судалгаа. Токио. 1994. 82 дахь тал.

[12] - Халх журмын бичгийн: зэрэглэн гурван есөн ял нь 10260 шар цай, зэрэглэн хоёр есөн ял нь 6840 шар цай, зэрэглэн нэгэн есөн ял нь 3420 шар цай, зэрэглэн ес таван лан нь 5190 шар цай, зэрэглэн таван ял нь 2250 шар цай, анз гурван есөн ял нь 4090 шар цай, анз хоёр есөн ял нь 2790 шар цай, анз нэгэн есөн ял нь 1300 шар цай, анз ес таван ял нь 2470 шар цай, анз нэгэн ес тэмээ илүүтэй нь 1800 шар цай, анз нэгэн ес гурав илүүтэй нь 1670 шар цай, анз таван ял нь 680 шар цай

- Нэгэн зүйл: 98. Хулгай Зэвгийн мөнгийг түүний үгээр хадгалж байсан хаалгач Дампилыг халх журамын гурван мал торгож шийтгэжээ.

[13] Монголын төр, эрх зүйн түүхийн дээж бичиг. УБ., 2006. 24, 25 дахь тал.

[14] Фүтаки Х. Монголчуудын түүх, соёлын өвийг мөшгөхүй. УБ., 2002. 15 дахь тал

[15] Пучковский А.С. “Монгольские рукописи и ксилографы Института востоковедения. СССР. 1957. Стр. 115.

[16] Сазыкин А.Г. Каталог монгольских рукописей и ксилографов. Института Востоковедения Российской Академии наук. Том II, III. Москва. 2003.

[17] QALQ-A JIRUM. Traduit en russe par Dr. ZAMCARANO. Redigit Prof. Rintchen. УБ., 1959.

[18] Алтан ханы цааз. Монголын төр, эрх зүйн түүх (Дээж бичиг). I дэвтэр. УБ., 2006. 15 дахь тал.

[19] Бичин жилийн их цааз (1620). Монголын төр, эрх зүйн түүх (Дээж бичиг). I дэвтэр. УБ., 2006. 33 дахь тал.

[20] Батбаяр Б. “ИХ ЦААЗ”-ын эх бичгийн судалгаа. УБ., 2008. 45-47 дахь тал.

[21] Баруун хүрээний халх журам. 31b талын 7 дахь мөр.

[22] Жамсранов Ц., Турунов И.А. Халх журам. 4 дэх тал. (Дам ишлэв)

[23] Qalq-a Jirum. Traduit en russe par Dr. ZAMCARANO. Studia Mongolica. Instituti Linguae et Litterarum Comiteti Scientiarun et Educationis Altae Reopublicae Populi Mongoli. Tomus I, Fasciculus I, УБ., 1959.

[24] Жамсранов Ц., Турунов И.А. Халх журам. 2 дахь тал. (Дам ишлэв)

[25] Curt Alinge. Mongolische Gesetze. Darstellung des geschriebenen mongolische Rechte (Privatrecht, Strafrecht u. Prozess). Leipzig. 1934. Francoise Aubin. Some Characteristics of Penal Legislation among the Mongols (13th-21st Centuries). Central Asian Law: An Historical Overview. S. 119.

[26] Рязановский В.А. Монголчуудын хууль цаазын дурсгал бичгүүдийн түүхэн тойм, Их засаг хууль. УБ., 2000. Орчуулсан Ч.Баатар, Н.Лүндэндорж. 24 дэх тал.

[27] Мөн дээр дурдсан бүтээл. 25 дахь тал.

[28] Жалан-Аажав С. Халх журам. УБ., 1995. 3 дахь тал.

[29] Авирмэд Э., Дашцэдэн Д., Совд Г. Монгол хууль. УБ., 1997; Ред Д.Дашцэдэн. 107 ху. 72-83 дахь тал., Алтангэрэл Т. Монгол-Ойрадын Их цааз төр, эрх зүйн түүхэн эх сурвалж болох нь. УБ., 2001; 33, 55, 89, 100 дахь тал., Амарсанаа Ж., Баясгалан Г., Бямбаа Ж., Мөнхжаргал Т., Нарангэрэл С., Совд Г., Уранцэцэг. Хууль зүйн тайлбар толь. УБ., 2003. Ред Г.Совд., С.Нарангэрэл. ISBN 99929-5-860-X. 398 ху. 290 дэх тал., Амархүү О. Монголын байгаль орчныг хамгаалах хууль тогтоомжийн түүхэн хөгжил, тэдгээрийн эзлэх байр суурийн асуудал. УБ., 1999; 39, 40 дэх тал., Амархүү О. Байгаль орчныг хамгаалах дэлхий нийтийн үйлс дэхь Монголын хувь нэмэр, онцлогийн асуудал. УБ., 2002; 13, 14 дахь тал., Амархүү О. Байгаль орчныг хамгаалах монгол зан заншил, хууль цааз. УБ., 2000; 39-45, 64 дэх тал., Амархүү О. Монголын орчин цагийн экологийн эрх зүй. УБ., 2004. Ред Д.Лүндээжанцан. 423 ху. 67-75 дахь тал., Амархүү О. Монголчуудын байгаль хамгаалах түүхэн уламжлал. (Mongolica-an International annual of Mongol studies) Vol.13(34). УБ., 2003; 50, 54, 55 дахь тал.

[30] Совд Г. БНМАУ-ын эрүүгийн эрхийн курс. УБ., 1973. 35 дахь тал.

[31] Халха джурум. Памятник монгольского феодального права XYIII в. Сводный текст и перевод Ц.Ж.Жамцарано. Подготовка текста к изданию, редакция перевода, введние и примечания С.Д.Дылыкова. Москва. 1965.

[32] Дээр дурдсан бүтээлийн 12-13 дахь тал.

[33] Дээр дурдсан бүтээлийн 13 дахь тал.

[34] Владимирцов Б.Я. Обшественный строй монголов. Стр. 22

[35] Ш.Нацагдорж …

[36] Hagihara 萩原　守1993：「清朝の蒙古例――『蒙古律例』『理藩院則例』他」滋賀秀三編『中国法制史――基本史料の研究』東京大学出版会、pp.623－656, 2006：『清代モンゴルの裁判と裁判文書』創文社、475р.

[37] Хагихара Маморү. Манж чин улсын үеийн Монгол дахь Их Шавийн гэмт хэргийг шүүсэн хууль цааз. “Эрх зүйн” сэтгүүл. 2-3/2007 (16-17). 205-208 дахь тал.

[38] Халх журам. ӨМӨЗО. 1989. 11 дэх тал.

[39] Халх журам. УБ., 1995. Хянан тохиолдуулсан С.Жалан-Аажав. 4 дэх тал.

1911 онд монголчууд тусгаар тогтнож чадсан уу

2008-03-08T00:05:00+08:00

Б.Баярсайхан

(МУИС-ийн ХЗС-ийн Монголын

төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны

төвийн эрхлэгч,

доктор /Ph.D/)

Чин гүрэн XX зууны эхээр син чжэн буюу шинэ засгийн бодлого хэмээх арга хэмжээ хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд энэхүү бодлогыг хүлээн авах эсэх талаар 1911 оны 6 дугаар сарын 21-ний өдөр халх дөрвөн аймгийн хан, чуулган дарга, хамга, шанзодба зэрэг ноёд нууцаар зөвлөлдсөн байна. Энэхүү зөвлөгөөнөөс Хаант Орос улсаас тусламж авч Чин улсаас салж, тусгаар улс байгуулж Богдыг улсын эзэн хаанаар өргөмжлөх тухай тус тус санал нэгдэж хэд хэдэн хүнийг Орос улсад төлөөлөгчөөр томилон илгээсэн. Энэхүү үйл явдлын дараа 1911 оны 11 дүгээр сарын 28-нд Жавзандамба хутагт “Одоо монгол овогтон бүгдээр нийлж өөртөө улс болон тогтнож шашнаа мандуулан бусдын эрх мэдэлд дарлагдах зовлон зүдгүүрийг үзэхгүй болох цаг болсон” гэсэн лүндэн буулгаж, үүний дараа 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ны өдөр Жавзандамба хутагтыг Монгол улсын хаан ширээнд залах ёслол болж, оны цолыг олноо өргөгдсөн хэмээн нэрлэж, олноо өргөгдсөн Монгол Улсыг албан ёсоор тунхаглан зарлаж, төрийн таван яам

1911 онд Монгол улсыг тунхагласан нь монголчуудын төр, хууль зүйн сэтгэлгээ сэргэн мандахад нэн таатай нөлөө үзүүлсэн юм. Юуны түрүүнд дорноор дамжин эсвэл барууны буюу Өрнийн эрх зүйн үзэл, сэтгэлгээ, соёл нэвтрэх, түүнийг тусган хүлээж авах боломж нээгдэв. Гэсэн хэдий ч манжийн төр мөхсний дараа монголчууд төр, улсаа төвхнүүлэх эхний жилүүдэд 200 гаруй жилийн хугацаанд мөрдөж, нийгмийн ухамсарын түвшинд хэвшсэн хууль цааз, эрх зүйн соёл, сэтгэлгээг богино хугацаанд халж өөрчлөх боломжгүй байсан бололтой. Хэдийгээр Олноо өргөгдсөн хэмжээгүй эрхт хаант Монгол Улс байгуулж улс төр, нийгэм эдийн засгийн бүхий л хүрээнд эрх зүйн шинэчлэл хийх оролдлого байсан ч манжийн эрх зүйн үндсэн шинжийг бараг өөрчилж чадаагүй, мөн шинэчлэл хийх хугацаа ч байгаагүй бололтой. Нөгөө талаар эл үеийн төр гадаад бодлогодоо илүү ач холбогдол өгч дэлхийн улс орнуудтай энэ тэнцүү харилцах, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлаа хүлээн зөвшөөрүүлэхэд анхаарч байсан бололтой.

Манай улсад 1970-аад оны эхээр Богд хаант Монгол улсын эрх зүйн судалгааны үндсийг тавьсан байна. 1974 онд эрдэмтэн Б.Содовсүрэн “Хувьсгалын өмнөх Монголын төр ба хууль цааз” сэдэв судалгааны бүтээл туурвисан нь эл үеийн дагасан анхны бүтээл байсан юм. Үүнээс хойш 1997 онд доктор О.Батсайхан, З.Лонжид нар хамтран “Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль зүйлийн бичиг”-ийг, 2003, 2005 онд доктор Ж.Гэрэлбадрах, Ү.Дэлгэрмаа нар хамтран “Улсын дээд, доод хурал” баримт бичгийг 3 дэвтрээр эмхтгэн хэвлүүлсэн нь эл үеийн эрх зүйн түүхийг судлахад суурь судалгааны хэрэглэгдэхүүн болсон юм. Мөн 2004 онд доктор Ж.Урангуатай хамтран “Жинхэнэ дагаж явах хууль, дүрэм” хэмээх бүтээл хэвлүүлсэн бөгөөд энэхүү бүтээлд уг эх сурвалжийн хэл, түүх, эрх зүйн судалгааг хийсэн нь нэн ялангуяа “Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль зүйлийн бичиг”-ийг мөрдөх хүртэл 1911-1918 оны хоорон дахь эрх зүйн түүхийг судлахад ихээхэн ач холбогдолтой болсон юм.

Дээр дурдсан эрх зүйн түүхийн дагнасан бүтээлүүдээс гадна түүх судлаачид эл үеийн төр, эрх зүйн түүхийн ерөнхий төлөв байдлыг судалсан нь цөөнгүй юм[1].

Гэхдээ судлаачид эл үеийн төрийн байгуулал, байгууллагын тогтолцоог зөрүүтэй байдлаар судалсан. Өөрөөр хэлбэл “Улсын хурлын яам, Гаалийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яам, Бүгд Ерөнхий шийтгэгч яам” зэрэг байгууллагуудын талаар харилцан адилгүй он цаг, эрх хэмжээний асуудлыг хөндсөн байна. Мөн хууль цаазын эх сурвалжийн талаар зөвхөн “Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль зүйлийн бичиг”-ийг ихэвчлэн дурдсанаас бус нэн ялангуяа хааны зарлиг, лүндэн, яамдын сайдын шийдвэр, харилцсан албан бичгүүд, судалж орчуулсан бүтээлүүд зэрэгт тэр бүр анхаарал төвлөрүүлээгүй нь судалгаанаас харагдаж байна.

Олноо Өргөгдсөн Богд хаант Монгол улсын эрх зүйн түүхэнд холбогдох “Зарлигаар тогтоосон Монгол улсын хууль зүйлийн бичиг” хэмээх хууль цаазын эх сурвалжийг эл үеийн хамгийн гол эх сурвалж гэж судлаачид үзсээр ирсэн. Үүнийг нь үгүйсгэхийн аргагүй юм. Гэтэл энэхүү цаазыг зохиолгохоор 1915 онд Богд хааны зарлигаар комисс байгуулж[2] Манж Чин улсын үеийн "ерөнхий хууль 100 дэвтэр, тусгай хууль 180 дэвтэр, цэргийн дүрэм 69 дэвтэр, эрүү шүүлтийн хууль 47 дэвтрийг орчуулан ашиглаж, мөн монголын эртний хууль зүйг баримтлан” [3] 1918 онд уг хуулийг зохиож, хэлэлцэн батлах үе үндсэндээ дуусаж хэвлэх ажиллагаа эхэлжээ. Энэхүү "ЗТМУ-ын Хууль зүйлийн бичиг"-ийн 51 дэвтэр нь “Манжийн хуучин хуулийн заалтыг Монголын төрийн уламжлалын дагуу өөрчлөн найруулсан…”[4] гэж судлаачид бичсэн байдаг ч монголын уламжлалт хууль цаазад анх удаа төрийн байгууллагуудын бүтэц, эрх хэмжээ, засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлага, түшмэлийн зэрэг дэв, цалин пүнлүү, татвар зэрэг нэлээдгүй асуудлыг нарийвчлан зохицуулсан. Өөрөөр хэлбэл “Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль зүйлийн бичиг” нь тусгаар тогтносон нэгдмэл, хэмжээгүй эрхт хаант төрийн байгуулалтыг бэхжүүлсэн, нэгдмэл улс болохыг мөн нийгмийн харилцааны бүхий л хүрээг хамарсан зохицуулалт бүхий хууль цаазын томоохон сурвалжийн нэг юм. Гэтэл эл эх сурвалжийн эрх зүйн дагнасан судалгааг өнөөдрийг хүртэл хийгээгүй байна.

Нөгөө талаар уг цаазыг 1918 оноос мөрдөж эхэлсэн гэж үзвэл 1911 оноос хойш 1918 оныг хүртэл Богд хаант Монгол улсын нийгмийн харилцааг хэрхэн, ямар эрх зүйн эх сурвалжаар зохицуулж байсан бол гэсэн сэтгэгдэл өөрийн эрхгүй төрнө.

Богд хаант Монгол улсын Шүүх таслах хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны “Олноо өргөгдсөний тэргүүн оноос нааш олон яамнаас айлтгаад тогтоосон ба тусгайлан зарлиг буулгаж нийтээр дагаж буй хэргийн товчоо дэвтэр” хэмээх данс бүртгэлд 1911 оноос 1917 оны 4 сар хүртэлх хугацаанд хааны зарлигаар тогтоосон хууль цаазын шинжтэй 63 бичиг бүртгэгдэж байжээ[5]. Тэдгээрийн нэг нь 1913-1919 оны хооронд “Таван яам хамт нийлж хувьсган тогтоож айлтгаад, одоогийн дагаж шийтгүүлэн буй хууль дүрмийн дэвтэр бичиг” буюу “Жинхэнэ дагаж явах хууль дүрэм”[6] хэмээх 12 дэвтэр бүхий эрх зүйн актыг эмхтгэн мөрдөж байжээ. Өөрөөр хэлбэл “ЗТМУ-ын Хууль зүйлийн бичиг”-ийг хүчин төгөлдөр мөрдөх хүртэлх нийгмийн харилцааг зохицуулахад чиглэсэн эрх зүйн актууд юм. Энэхүү хууль, дүрмийн дийлэнх хувийг лам нартай холбоо бүхий зохицуулалт эзэлж байгаа нь санамсаргүй хэрэг биш бөгөөд тэдгээртэй холбоо бүхий нийгмийн эерэг болон сөрөг үзэгдлүүд нэлээдгүй гарч байсных юм. И.М.Майский “Автономит Монгол дахь санваартан язгуур эхнэргүй байхаа андгайлсан олон тооны зөвхөн лам нараас бүрэлдэнэ. Монголчууд хоёр хүүгийнхээ нэгийг лам болгодог заншилтай болохоор лам нарын тоо замаа алджээ”[7] гэж тэмдэглэсэн, мөн 1918 онд “Автономит Монголын монгол хүн амын яс тоо хагас саяас ялимгүй илүү (542504 хүн амтай байсан)”[8], “Тус оронд байгаа лам нарын нийт тоо 115 мянгад хүрдэг...”[9] гэсэн түүхийн мэдээнд үндэслэвэл нийт хүн амын бараг гуравны хоёр нь бурхны шашны лам хувраг төдийгүй тэдгээрээс өдүүлсэн гэмт хэрэг нэлээдгүй гарч энэхүү хуулийн агуулга нь ихэвчлэн тэдгээрт чиглэн зохицуулах болсон нь эрх зүйн позитивизм зүй ёсоор хөгжиж байсныг харуулна.

Эл үед монгол улсыг тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улс болгох, дэлхийн улс орнуудтай энэ тэнцүү харилцах, асуудалд бид 1912 оны ДИУ, Хаант Оросын найрамдлын гэрээ, 1915 оны гурван этгээдийн Хиагтын хэлэлцээр зэрэг түүхэн үйл явдлуудыг судлаачид өгүүлсэн нь олонтой ч төр, улсыг төвхнүүлэх бүтээн байгуулах, төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндэс, үзэл баримтлалд ашигласан номлол, онолын үндэслэлийг эх сурвалж түшиглэн судлаагүй байна. Зөвхөн шашин төрийг хослон барьсан хэмжээгүй эрхт хаант засаглалтай Монгол Улс гэж бүгд хос ёсны сургаал төрийн гол үзэл баримтлал болсон гэж бүгд дүгнэдэг ч Хубилай сэцэн хааны төр ёсны хос ёсны сургаалыг хэрхэн уламжлан хөгжүүлсэн, баяжуулсан эсвэл дахин хос ёсны өөр номлолтой болсон уу? гэдэг нь өнөөдөр мөн л тодорхой биш байна. Гэтэл Монгол Улсын Үндэсний номын санд “Монгол Улсын арван буянт номын цагаан түүх” хэмээн нэрлэсэн эх сурвалж байх жишээтэй. Уг сурвалжийг “Монгол Улс” хэмээн нэрлэсэн нь нэлээд сонирхол татаж байна. Мөн “Үндэсний номын сан”-д 1910-аад оны үед хятад хэлнээс орчуулсан “Түмэн улсын ердийн цааз” хэмээх эх сурвалж хадгалж байгаа бөгөөд энэхүү эх сурвалжийг Америкийн хуульч, дипломатч Хенри Вытоны туурвисан “Elements of International Law”[10] бүтээлийн орчуулга юм. Энэ бүтээлийн агуулга нь олон улсын эрх зүйн онолын асуудлыг дэлгэрэнгүй авч үзснээс гадна дэлхийн улсуудын төрийн байгууллын бүтэц, хэлбэрийг нэлээд онолын түвшинд боловсруулсан бүтээл юм.

“Улсын хурал” байгуулах санааг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны тэргүүн сайд да лам Г.Цэрэнчимэд сэдэн санаачилсан тухай Г.Навааннамжил тэмдэглэжээ[11]. Тэгвэл да лам Г.Цэрэнчимэд “Улсын хурал” байгуулах санааг хаанаас мэдэж боловсруулсан бэ? гэдэг асуулт зүй ёсоор тавигдана. Тэгвэл “Түмэн улсын ердийн цааз”-д “Нийлэлдсэн улсын цаазыг тогтоох эрх тэдний ерөнхийлөх хуралд буй. Ерөнхийлөх хуралд дээд доод хоёр гэр буй. (01-B.17b) Дээд гэрт агчдыг эл улсын хурлаас сонгосон нь болой. Доод гэрт агчдыг эл улсын иргэн хүн өргөсөн нь болой.” ингэж уг эх сурвалжид парламентын дээд, доод танхимын тухай өгүүлсэн, мөн Намнансүрэн, Навааннэрэн, Жамъяандорж “... дэлхийн дахины олон хүчирхэг бөгөөд, баян боловсорсон улс цөм улсын хурал нээн шийтгэж, төлөөнөө хүн гаргаж Дээд хуралд улс төрийн ашиг зовлонг хэлэлцэх ба, Доод хуралд газар оронд тус бүхий үгүйн их төлөвийг тайлбарлан хэлэлцэхэд тус тус тэргүүн байгуулж нийтийн бодлого нэгтгэснээс бүх хүчнийг олжухуй. ...”[12] гэж Богд хаанаас Улсын Дээд, Доод хурлын газар нээх зарлиг гуйсан бичигт өгүүлсэн байна.

Тэдгээр шинэ тулгар Монгол Улсын төрийн бүтэц, эрх хэмжээг дэлхийн улс орнуудтай энэ тэнцүү хэмжээнд зохион байгуулах эх үндсийг эрэлхийлж магадгүй энэхүү “Түмэн улсын ердийн цааз”-аас санаа авч байсныг үгүйсгэхгүй юм. Энэхүү зохиолд, Ерөнхийлөх хурал эрх барьж, гааль гувчуур хураан улсын өрийг төлж, зовлонг сэргийлэн амгаланг батлах бөгөөд нийлэлдсэн улсыг бүгдээр найралдуулж болох ба нийлэлдсэн улсын захиаг баримтлан зоос зээлдэж болох, дотоод гадаадад худалдаа нэвтрүүлэх дүрэм хэмжээг тогтоох ба гадаадын хүнийг дансанд оруулах дүрмийг тогтоож шийдэж тогтсон мөнгөн зоосны дүрэм ба нэвтрүүлэх эрдэнийг цутгахыг тогтоох, жигнүүр хэмжээг тогтоох захианы хороо байгуулах, зэргээр эрх хэмжээг нь заасан нь улс үндэстний нэн тэргүүнд авч хэрэгжүүлэх, арга хэмжээ, өөрийн эрх мэдэлд байвал зохих бүхий л асуудлыг бүгдийг нь хамааруулан авч үзсэн нь “Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль зүйлийн бичиг”-т тодорхой хэмжээгээр тусгагдсан байна.

Эцэст нь Богд хаант Монгол Улсын эрх зүйн асуудлыг бидэнд үлдэж, хадгалж буй эх сурвалжуудыг судлаж төрийн байгуулалт, байгууламж, төрийн гадаад, дотоод бодлогын үндэс, түүний үзэл баримтлалыг тогтоохгүй бол 1921 он, энэ оноос хойшхи түүхийн хөгжлийн эхлэл, залгамж холбоо алдагдаж байгааг эрхэм мэргэд тунгаан бодох цаг болжээ.

Мөн өнөөдөр 1911 оны Монгол Улсын төр, улсын тусгаар тогтнолын түүхэн ач холбогдлыг нийгэм, улс төрийн аль ч түвшинд үнэлэхгүй байгаа нь та бидний судалгааны үр дүн тааруухан байгаатай холбоотой.

[1] Батсайхан О. Монголын тусгаар тогтнол ба Хятад, Орос, Монгол гурван улсын 1915 оны Хиагтын гэрээ (1911-1916). УБ., 2002; Батсайхан О. Монгол үндэстэн бүрэн эрхт улс болох замд (1911-1946). 2005; Жамсран Л. Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс. УБ., 1992; Жамсран Л. Монголчуудын сэргэн мандалтын эхэн. УБ., 1992; Магсаржав Н. Монгол Улсын шинэ түүх. УБ., 1994; Пунцагноров Ц. Монголын автономит үеийн түүх. УБ., 1955; Сандаг Ш. Монголын улс төрийн гадаад харилцаа 1890-1919. Тэргүүн дэвтэр. УБ., 1970; Урангуа Ж. ХХ зууны эхэн үеийн Ар Монгол дахь шинэтгэл. УБ., 1997; Урангуа Ж. ХХ зууны эх үеийн Монгол Улс (1911-1919). УБ., 2006; гэх мэт

[2] Шинээр хууль цааз зохиох газрыг байгуулахаар хэлэлцсэн нь. Нэгэн зүйл. Хууль зүйлийн бичгээс чухал хэрэглэвээс зохихуйг нь ялган салгаж залруулан тогтоосугай хэмээн айлтгаад зарлиг ёсоор болгосон хэргийн нугалбарыг үзэж хянаваас урьдаар хууль зохиох хүрээ нээн байгуулж олон газар орноос бичиг хэрэгт боловсронгуй түшмэдийг ирүүлэн, тухай дор олон яамнаас сайд түшмэлийг томилж Шүүх яамнаа хавсарган захируулж хамт хуралдан хэлэлцэж тогтоовоос ямар хэмээн хэлэлцёэн явдлыг Дээд хуралд толилуулан тогтоолгохыг эрсүгэй хэмээн үүнд хорин зургааны Дээд хуралд үзэж Доод хурлын энэ мэт төлөвлөн цохсон нь зүйтэй тул эл хэрэгт олон яамны тэргүүн сайдууд дахин зөвлөж чадах сайд түшмэдийг сонгон томилон гаргаж гүйцэтгүүлье хэмээвэй. (1915.05.07). Монгол улс, ҮТА, хм-А-1, д-1, хн-1, х. 27-28, хуулга. Монгол улсын дээд, доод хурал. Баримт бичгийн эмхтгэл. I дэвтэр (1914-1916), Эмхтгэсэн Ж.Гэрэлбадрах., Ү.Дэлгэрмаа., Э.Жавзандулам, УБ., 2003. 144 дэх тал.

[3] БНМАУ-ын түүх. УБ., 1968. II боть. 545 дахь тал.

[4] ЗТМУ-ын Хууль зүйлийн бичиг. УБ., 1995. Өмнөх үг

[5] Содовсүрэн Б. Хувьсгалын өмнөх Монголын төр ба хууль цааз. 1911-1920. УБ.,1989. 56 дахь тал.

[6] “Жинхэнэ дагаж явах хууль дүрэм” хэмээх 12 зүйл бүхий эрх зүйн актыг дор жагсаавал: Нэгдүгээр зүйл. Аливаа Нийслэл хүрээнээ сууж дацан, аймагт захирагдан хурал сургууль үйлдэж бүхий мяндагтан ба гэлэн, гэцэл, санваартантай буюу гэнэн боловч, хурал сургуулийн ба албан хаах лам нарыг хэргийн учир зарлан байцаах шүүх хэрэг тохиолдвоос урьдаар Эрдэнэ Шанзудбагийн яамнаа мэдэгдэх тухай дүрэм. Хоёрдугаар зүйл. Харъяат шавийн яам, мөн үүдний Их сангийн зэрэг газрын албан хаах тушаалын хүн нараас дураар олон яамнаа албан хаалгаж болохгүй, хэрэв хаалгаваас зохих учир ялгавартай нь аваас тухай бүр нэр зэргийг тодорхойлон айлтгаж тогтоолгох тухай дүрэм. Гуравдүгаар зүйл. Аливаа цаазалсныг зөрчин явагчдад ял оноовоос зохих, уг ялд золио авч шийтгэх мөнгөний лий-г цэн болгон хураахаар хувьсган тогтоосон дүрэм. Дөрөвдүгээр зүйл. Аливаа мал хулгаж, цөлөх, алах ялт хулгайн ялыг хувьсган тогтоож жилийн хугацаагаар дөнгө дөнгөлж шийтгэн дуусгах зэрэг тухай дүрэм. Тавдугаар зүйл. Аливаа гадаад, дотоодын хүн нарт өр байгуулж, төлөх чинээгүй чирэгдүүлэн хохирогдуулагчдын өрийг отог, баг, ураг төрлөөс төлөө төлүүлэхийг хэрэгсэхгүй болгосон тухай дүрэм. Зургаадугаар зүйл. Урьд эдүгээгийн лүндэнгээр тогтоосон олон зүйлийн дүрэм элдэв хэргийг аливаа алба яамны газраа дэмий дураар өвөрчлөн халж болохгүй, хэрэв цагийг дагаж залруулах зүйл байхул урьдаар тодорхойлон айлтгаж, тогтоолгох тухай дүрэм. Долдугаар зүйл. Аливаа архи уух, мөрийцэн наадах зэрэг аар саар хэргийг өөр өөрийн харъяат газар эрхлэн шийтгүүлэх тухай дүрэм. Наймдугаар зүйл. Аливаа чинээ бүхий маймаачин хүн нар хөдөө газраас ирэх хонь, мал, сүү, тос, өвс, түлээг зам тосон авахыг цаазлан зогсоосон тухай дүрэм. Есдүгээр зүйл. Аливаа хэрэг халдагсдыг торгосон ял малын үнийг бүрнээ өөр өөрийн эрхлэн шийтгэсэн газар хураах зэргээр тогтоосон тухай дүрэм. Аравдугаар зүйл. Аливаа хулгай худлын зэрэг хэрэгт Зарлигаар дагаж одоо явуулах цааз хууль арван зүйл. Арван нэгдүгээр зүйл. Нийслэл Хүрээний Эрдэнэ Шанзудбаг чуулганы даргад адилтгаж, отгийн их, бага даргыг засаг тайж, занги нарын адил мал торгох зэргээр тогтоосон дүрэм. Арван хоёрдугаар зүйл. Аливаа лам нар хороо харчуудын газраа хольцолдон муу самуун явахыг нь цагдан цээрлүүлэх учраа тогтоосон гучин хоёр зүйлийн дүрэм. Жинхэнэ дагаж явах хууль, дүрэм. УБ., 2004. Эмх. Ж.Урангуа, Б.Баярсайхан.

[7] Майский И. Орчин үеийн Монгол (Автономит монгол XX зууны гараан дээр) УБ., 2001. 38 дахь тал.

[8] Майский И. Орчин үеийн Монгол (Автономит монгол XX зууны гараан дээр) УБ., 2001. 26 дахь тал.

[9] Майский И. Дээр дурьдсан бүтээл. 351 дэх тал.

[10] Эл бүтээлийг Хенри Вытон 1836 онд Филаделфиа, Лондон хотод өөрийн бүтээл болох олон улсын эрх зүйн элемент шинжлэх ухааны түүхийн тэмдэглэлээ нэгэн зэрэг хэвлүүлсэн. Тэр цагаас хойш олон улсын эрх зүйн элемент бүтээл нь олон удаа хэвлэгдэн гарсан. Вытон 1836-1846 оны хооронд хэвүүлсэн бүтээлүүддээ нэмэлт өөрчлөлт хийсэн. 1848 онд Вытон нас барахаасаа өмнө өөрийн бүтээлийг дахин засварлаж Францийн Парис, Лейпзигт түүнчлэн олон улсын эрх зүйн талаарх сүүлийн хэлсэн үгээ 1846 онд Англи хэлээр тус тус хэвлүүлсэн байна.

[11] Монгол Улсын дээд, доод хурал. Баримт бичгийн эмхтгэл. I дэвтэр.　(1914-1916). УБ., 2003. Эмхтгэсэн. Ж.Гэрэлбадрах., Ү.Дэлгэрмаа., Э.Жавзандулам. 8 дахь тал.

[12] Мөн дээрх эмхтгэл 24 дэх тал.

Монголын хууль цаазын эх сурвалжийн

2008-03-08T00:02:00+08:00

Монголын хууль цаазын эх сурвалжийн

нэрийн тухайд

Оршил

Монголын хууль цаазын эх сурвалжуудыг үндэсний болон гадаадын судлаач эрдэмтэд олж, судалгааны эргэлтэнд оруулж, судлах болсоор 300 гаруй гаруй жилийг өнгөрөөжээ.

Монголын төрийн түүхийн он жилүүдтэй харьцуулбал, мэдэгдээд судлагдсан хууль цаазын эх сурвалж, мөн уг эхээрээ олдсон нь хуруу дарам, судалсан бүтээлүүд нэн ялангуяа XX зууны эхэн үеийн үзэл суртлаас хамаарч нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухааны эргэлтэнд бараг ороогүй, мэргэжлийн байгууллага, мэргэшсэн судлаачид нарийвчлан судлаагүй зэрэг нь эл салбарын эх сурвалжийн судалгааны үнэ цэнийг бууруулж, түүхийн танин мэдэхүйн хүрээнд л өгүүлсэн байна. Зарим нэгэн түүхийн бүтээлүүдэд өгүүлснийг авч үзвэл, Монголын түүхийн 3 болон 5 дэвтэр бүтээлүүдэд “Юан улсын хуулиудад “Улсыг нэг газар хуралдуулахыг цаазлах нь”, ... гэх зэрэг цаазлан хориглосон зүйл олон байгаа ...”[1], “Манжийн хуульд Их Хүрээ, Улиастайн ав хомрогын дүрэм журмыг нарийвчлан заасан бөгөөд үүнд уул хоёр газрын ав хомрогод тус бүр таван зуун хүнийг оролцуулж жил бүрийн намар цагт сарын хугацаагаар авладаг байжээ”[2], “Засаг хошууг угсаа залгамжилсан ноён Манжийн хуулинд заагдсан эрх хэмжээний дотор захирах ...”[3] гэж монголын түүхийн аль ч үед дурдах төдийхөнөөр эсвэл “... үеийн хууль цаазад”, “... хуульд”, “... дүрэм журамд” гэх мэтээр эх сурвалжийн эзэн биегүй судалгааны зохиол бүтээл гарсаар л байна.

Энэхүү гажуудлыг арилгах, эх сурвалжийн эзэн биеийг тодорхой болгох, нэн ялангуяа эрх зүй, улс төрийн түүхийн үндсэн эх сурвалж болох хууль цаазын эх сурвалжийг агуулгын түвшинд судлах, эрх зүйн түүхийн сэтгэлгээний хувьсал өөрчлөлтийг ажиглах, нэгтгэн дүгнэх нь нэлээд чухал болжээ.

Хэдийгээр агуулгын түвшинд судлахын өмнө хэлбэрийн хувьд тухайн эх сурвалжийн он цаг, нэр, бүтэц, бичилтийн онцлог зэрэг олон асуудлуудыг түүх, хэлшинжлэл, сурвалж судлал болон бусад салбар шинжлэх ухааны судалгааны арга, арга зүйд тулгуурлан нэхэн тодруулж, нийгмийн сэтгэл зүй, шинжлэх ухааны судалгаанд нэг мөр болгон хэвшүүлэх, мөн судалгааны анхан шатны боловсруулалт хийх явдал нэлээд чухал байна.

Дээрх асуудлууд хэлбэрийн төдий мэт санагдах ч эрх зүйн түүхийн судалгаанд зайлшгүй хийх ёстой урьдчилсан нөхцөл болно. Өөрөөр хэлбэл, эрх зүйн түүхийн судалгаа дан ганц эрх зүйн шинжлэх ухаанд бус харин нийгэм, хүмүүнлэгийн бусад шинжлэх ухааны судалгааны онол, арга зүйн ололт, дүгнэлтэд тулгуурлах нь зайлшгүй юм.

Өнгөрсөн он жилүүдэд эрх зүйн түүхэнд холбогдох эх сурвалжуудыг түүхийн ерөнхий үечлэлийн хүрээнд авч үзвэл, монголын түүхийн дундад эртний үед хамаарах эх сурвалжууд ихэнх хувийг эзэлж байгаа бөгөөд манжийн эрхшээлийн үеийн эх сурвалжийг эс тооцвол үндсэн эхээрээ уламжлан ирсэнгүй.

Хууль цаазын эх сурвалжийн нэр гэж юу вэ?

Нэн ялангуяа судалгааны эргэлтэнд орсон хууль цаазын эх сурвалжуудын нэрийг судалгааны бүтээлүүдэд янз бүрээр бичих, тэмдэглэх явдал түгээмэл байгаа нь хэдийгээр тухайн эх сурвалжийг судалсан судлаачийн байр суурь гэж үзэх талтай ч зарим нэгэн эх сурвалжийн нэрийг бичвэрт тодорхой өгүүлсний иш үндэс болгохгүй нэр оноон өгч байгаа нь түүхийг ойлгох ойлгоцыг бүдгэрүүлэх, нэг эх сурвалжийг хэд хэдэн эх сурвалж гэж, тус тусдаа агуулга бүхий хэд хэдэн эх сурвалжийг нэг л цааз, хууль хэмээн ойлгох зэрэг сөрөг ул мөр шинжлэх ухааны түвшинд ч, танин мэдэхүйн хүрээнд ч үлдээсээр байна.

Зарим нэгэн түүхэн зохиол бүтээлийг туурвисан хүний нэрээр нэрлэх, эсвэл эх сурвалжийн гаднах төрх зэрэг онцлогийг үндэслэн нэрлэх явдал түгээмэл байдаг. Тухайлбал, “Асрагч нэртийн түүх”-ийг зохиогч Жамба хэмээх төвд нэртэй хүний нэрийг монголчлон орчуулж “Асрагч”[4] хэмээн тодотгон “Асрагч нэртийн түүх” хэмээн нэршүүлсэн, Монголын нууц товчоо[5], Лувсанданзангийн Алтан товч зэргээр түүхийн зохиол бүтээлүүдэд нэр өгч судлах нь түгээмэл байна.

Гэтэл хууль цаазын эх сурвалжийг түүхийн зохиол бүтээлийг нэршүүлэх заншилыг баримтлан хууль цаазын сурвалжид нэр оноон өгөх нь тухайн сурвалжийн мөн чанар болон хууль цаазын техникийн уламжлалт хэв ёсыг судлаагүйтэй холбоотой. Өөрөөр хэлбэл, судалгааны эргэлтэд орсон монголын хууль цаазын эх сурвалжийн ихэнхи тохиолдолд тухайн сурвалжийг хэлэлцэж тогтоосон хүмүүсийн болон цаазын нэр, он цагийг тодорхой бичсэн байна. Тухайлбал, “Арван буянт номын цааз”, “Эрдэнэ хунтайж, Эрээхэй хаан хоёр таван сар зургаан сарын завсарт хулгайн тус тархаав”, ”Өчүүхэн цааз” [6], “Дөчин дөрөв хоёрын ноёд Их цааз эхлэн бичив”[7] гэх мэт. Гэхдээ зарим нэгэн тохиолдолд эх сурвалжийг дамжуулан хуулбарлах явцдаа үг, үсэг гээх, үсэг балрах, гэмтэх зэрэг гадны нөлөөллөөс уг эх сурвалжийн нэрийг тогтоох боломжгүй болсон, мөн түүхийн тодорхой цаг хугацаанд тэмдэглэсэн аян замын тэмдэглэл, түүхэн зохиолуудад цаазын тухай өгүүлсэн зэрэг тохиолдолд тус тус агуулгад үндэслэн нэр оноон өгсөн нь цөөнгүй юм. Тухайлбал, “Их засаг”, “Мандухайн цааз”, “Алтан ханы цааз” гэх мэт.

Зарим тохиолдолд нэгэн үед үйлчилж байсан өөр өөр агуулга бүхий цаазуудыг ямар нэгэн зорилгоор нэгтгэн эмхтгэж газар нутгийн хамрах хүрээ, үндэстэн ястны ерөнхий нэрээр нэршүүлэн хэрэглэх явдал байсан бололтой. Тухайлбал, Халх журам. Мөн XYIII зууны үед холбогдох шүүн таслах үйл ажиллагаатай холбогдох баримтуудын хавтасны төрх, өнгөөр нь “Улаан хацарт”, “Хугархай нүүрт” гэх мэтээр нэршүүлэн хэрэглэх явдал цөөнгүй байна.

Иймд хууль цаазын эх сурвалжуудын нэр, түүний зүй тогтлыг ажиглаж нарийвлан судлах зайлшгүй шаардлагатай бөгөөд ингэж судлах явдал нь эл салбарын эх сурвалжийг түүх, хэлшинжлэл, түүхийн сурвалж бичгээс ялгаатай шинж, онцлогийг тодруулахад ач холбогдолтой юм.

Хууль цаазын эх сурвалжийн нэрийн тухай асуудал өнөөг хүртэл гадаадын зарим нэгэн судлаачийн дагнасан өгүүллийг эс тооцвол, мөн монголын эртний хууль цаазын нэр томьёог тус тус судалгаагүй байгаа нь эрх зүйн түүх, онолын судалгаанд сөргөөр нөлөөлсөөр байна. Тухайлбал, “цааз”, “хууль”, “дүрэм”, “журам” гэх мэт үгийн гарал үүсэл, утга зүйг нарийвчлан судлах шаардлагатай.

Зарим үгийг тайлбарлавал, “хууль” гэсэн нэр томъёо хятадын “fălǖ 法潞”[8] гэсэн үгээс гаралтай байж магадгүй. Монголчууд 1700-аад онд манжийн “HoolI koo-li”[9] гэсэн үгээс авч хэрэглэсэн байж болох мэдээ бий[10] гэж Академич С.Нарангэрэл, доктор Н.Лүндэндорж нар бүтээлдээ дурьдсан байна. Гэтэл монгол бичгээр “HeolI qau-li” гэж бичсэн ёсыг ажигласан ч “li 例”[11] хэмээх дагавар нь хятад хэлэнд “дүрэм тогтоол” гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин “qau-“ хэмээх нь монгол хэлний “q”, “u” гийгүүлэгч, эгшиг нь хятад хэлэнд “k”, “о” болон сэлгэн бичигдэх, дуудах ёс байдаг тул “qau”-г “kǎo” хэмээн бичиж болох юм. Тэгвэл “kǎo 拷” [12] хэмээх хятад ханз нь “эрүүдэх, зодох, цохих” гэсэн утгатай. Иймд “хууль” нь “эрүүдэх дүрэм” гэсэн утгатай хятад үг гэж үзэх боломжтой.

Мөн монголын хууль цаазын зарим эх сурвалжид “Хууль дүрэм” хэмээн хоршин хэрэглэх нь тохиолддог. Монгол хэлний тайлбар тольд “дүрэм” хэмээх үгийг “Эрт эдүгээгийн эрх товчоот газраас заан тогтоосон дэс дарааг дүрэм хэмээжүхүй”^{^[13]} мөн “тогтоосон ёс журам, гэм хэвшил, хууль дүрэм, ... хэв дүрэм,“^{^[14]}гэх мэтээр тайлбарласан байна. Гэтэл Богд хаант Монгол улсын “Жинхэнэ дагаж явах хууль, дүрэм”-д “хууль дүрмийн дэвтэр бичиг” гэж үндсэн 12 актыг бүгдийг “дүрэм”^{^[15]}хэмээн нэрлэсэн. Тухайлбал: “Аливаа цаазалсныг зөрчин явагчдад ял оноовоос зохих, уг ялд золио авч шийтгэх мөнгөний лий-г цэн болгон хураахаар хувьсган тогтоосон дүрэм”, ”Аливаа мал хулгайлж цөлөх алах ялт хувьсган тогтоож жилийн хугацаагаар дөнгө дөнгөлж шийтгэн дуусгах зэрэг тухай дүрэм” гэх зэргээр ”дүрэм”[16] хэмээх үг хэрэглэсэн байна.

Дээрх мэт хууль зүйн нэр томьёоны түүхэн гарал үүсэл, утга зүйн асуудлыг судлах шаардлагатай байна.

Судлаачид монголын анхны бичмэл хууль цаазыг Их Монгол улсын үетэй холбон авч үзэж байгаа нь бичмэл эх сурвалжийн он тооллыг эхлүүлсэн гэж үзэх үндэслэлтэй ч уг эх сурвалжийн бичмэл эх олдоогүй зарим нэгэн түүхэн тэмдэглэлд[17] дурдсан төдийхөнөөр төсөөлсөөр л байна. Гэтэл энэхүү эх сурвалжийг Их засаг, Их засаг хууль, Засаг, Засаг хууль, Их засгийн хууль, Яса, Чингисийн засаг, Засгийн их дэвтэр, Ал-Ясак, Ясы, Ёс гэх мэт олон янзаар нэрлэж өгүүлж байгаа нь энэхүү эх сурвалжийн нэр тодорхой бус байгааг харуулж байна. Мөн эл үед ийм нэртэй хууль цааз байгаагүй гэж нотолдог судлаач эрдэмтэд байдаг.

Их Монгол улсын хууль цаазын талаар Макризи, Мирховенд, Ибн-Батута, Вартан, Рашид-Ад-Дин зэрэг мэргэдийн туурвисан бүтээлүүдээс мэдэж болох бөгөөд тэдгээр эл үеийн хууль цаазын гол эх сурвалж нь Их засаг хэмээн үзжээ. Эдгээрээс Макризийн тэмдэглэн үлдээснийг ихэнх судлаачид баримталдаг бөгөөд Макризи өөрөө ч Их засгийн бүрэн эх гэж нотлохыг оролджээ.[18].

Оросын нэрт эрдэмтэн В.А.Рязановский “... Чингис хаан Ван хааныг ялан дийлж, хамаг эрх мэдлийг гартаа аваад зарим нэгэн гол гол ёс журам, зарим ял зэмлэлийг тодорхойлоод бүгдийг нь ном болгон бичээд түүнийг Ёс буюу Засаг хэмээн нэрлэсэн байна. Мөн чанартаа энэхүү нэр нь Ёс аж”[19] гэжээ.

Профессор И.Дашням бүтээлдээ “Их Засаг” [20]-ийн Их гэдэг нь засгийг тодотгож хожуу үед хэрэглэсэн гэж, XYIII зууны үеэс монгол хэлнээ идэвхитэй нэвтэрснээр “засаг” гэсэн үгний хууль гэсэн утга шилжирч, төрийн байгууллага, түүний эрх мэдлийг илэрхийлэх болсон, Чингисийн үед хуулийг засаг хэмээн нэрлэж байсан байж болох, Чингис хааны засаг “хууль” хэмээн нэрлэхэд болохгүй гэх юмгүй[21] “Их Засаг”-ийн нэрийн тухай тусгайлан өгүүлсэн нь нийгмийн ойлголтын түвшинд авч үзсэн, харин тухайн цааз байсан эсэхэд түүхийн судалгааны ерөнхий хандлагыг баримталжээ.

Академич Ч.Далай бүтээлдээ “Их Монгол улсын төрийн гол хууль бол Засаг хууль байлаа. ... Рашид-Ад-Дины “Судрын чуулган”-д Засаг хуулийг 1210, 1218 онд Их хуралдайгаар хэлэлцэж, нэмэлт оруулав. Мөн “тэр үедээ зарлиг гаргаж засаг хуулийг “Их засаг” гэж нэрлүтүгэй хэмээн тушаав” гэжээ”[22].

Гэхдээ “Их засаг” нэртэй цааз байсан эсэхэд л эргэлзэж буй бөгөөд харин Их Монгол улс өөрийн гэсэн хуультай байсанд эргэлзээгүй болно.

Дээрх судалгааны бүтээлүүдэд Их Монгол улсад “Их засаг” нэртэй хууль байсан гэж үзэж эрх зүйн түүхийн дагнасан бүтээлд уг цаазын агуулгыг төрөлжүүлэн ангилж, түүхэн зохиолуудад байсан гэж түүхийн он цагт нийлэмжтэй байдлаар хүүрнэн өгүүлснийг үндэслэвэл “Их засаг” нэртэй хууль, эсвэл цааз байсныг судалгааны түвшинд гэрчилж буй ч монгол хэлээр туурвисан гэх Монголын нууц товчоонд уг цаазын нэрийг дурдаагүй байгаа нь нэлээд сонирхолтой. Гэхдээ ихэнх судлаачид Монголын нууц товчооны 209 дүгээр зүйлд дурдсан хөх бичгээр бичиж дэвтэрлэсэн гэх утгатай хэсгийг л уг цаазын анхны эх хэмээн тааварлан өгүүлсээр л байна.

Монголын Юан улсын үеийн хууль цаазын эх сурвалжийн талаарх судалгаа манай улсад бараг хийгээгүй, энэ үед хичээн хууль цааз үйлчилж байсан талаарх судлаачдын бүтээл ч хоорондоо зөрүүтэй байна.

Манай улсад 1960-аад онд туурвисан түүхийн гурван боть, 2003 онд туурвисан түүхийн таван боть бүтээлд тус тус “Их Юан улсын нэвтэрхий хууль, Их Юан улсын хууль цаазын бичиг”[23] гэсэн хууль цааз эл үеийн зонхилох хэм хэмжээ байсан гэжээ. Гэтэл сүүлийн үеийн судалгааны бүтээлүүдэд “Ярьж эмхэтгэсэн хуулийн бичиг” (Чжан-дин-тяо-гэ), “Шинэ эмхэтгэсэн хуулийн бичиг” (Синь-дин тяо-гэ), Эрхэн зөвлөлийн мужаас өргөн боловсруулсан хуулийн бичиг” (Шан шу-шэн цзоу-дин тяо-гэ), “Чжи-юаний шинэ хууль” (Чжи-юан-синь-гэ), “Да-дэ люя-лин” (Да-дэ-гийн зарлиг хууль) зэрэг нэр бүхий хууль цаазын эх сурвалжуудын тухай өгүүлсэн байна[24]. Ингэж эл үеийн хууль цаазуудыг өөр өөр нэрээр өгүүлснийг хэрхэн ойлгох, хэдийгээр хууль цаазын хятад нэрийг дуудлагаар нь цуг хадсан байдлыг ажигласан ч сүүлийн үеийн судалгааг үндэслэх нь зүйтэй мэт боловч тэдгээр судлаачид өмнөх судалгааны бүтээлд дурдсан нэрийг орчуулга зүй, хэлшинжлэлийн талаар нягтлан хэрхэн авч үзэх талаар бүтээлдээ өгүүлсэнгүй.

Ер нь Монголын Юань улсын үеийн хууль цаазын үндсэн эх сурвалжуудыг хятад хэлээр бичснийг өнөөг хүртэл монгол хэлээр орчуулсан нь бараг үгүй тул судлаач бүр уг эх сурвалжуудыг өөрсдийнхөөрөө орчуулан, тайлбарласан нь эл үеийн хууль цаазын эх сурвалжуудын нэрийг тодруулахад нэлээд төвөгтэй бололтой.

Монголын түүхийн XIY зууны сүүл үеэс XYII зууны эх үед хамаарах хууль цаазын эх сурвалжууд нь “Арван буянт номын цааз”[25], “Мандухайн цааз”[26], “Алтан ханы цааз”[27], “Халхын цааз эрхэмжийн бичиг”, “Их цааз” гэх зэрэг хэд хэдэн цааз мэдэгдээд байгаа бөгөөд “Арван буянт номын цааз”-ыг түүхэн эх сурвалжид тухайн нэрээр тэмдэглэснээр, харин “Мандухайн цааз”-ыг түүхэн эх сурвалжид тэмдэглэсэн агуулгад үндэслэн оноож өгсөн нэр болно.

Харин “Халхын шинэ олдсон цааз – эрхэмжийн дурсгалт бичиг” хэмээн нэрлэсэн нь Х.Пэрлээ абухайн 1973 онд туурвисан “Монгол ба Төв Азийн орнуудын соёлын түүхэнд холбогдох ховор сурвалж бичиг” бүтээлийн 107 дахь талд бичснээр уламжлан “Үйсэн цааз, Талын арван найман цааз” гэх мэтээр нэршүүлэн хэмээн өгүүлэх болсон байна.

Монголын эрх зүйн түүхэнд анх удаа модны үйсэн дээр бичсэн цаазуудыг Монгол, Зөвлөлтийн археологич Х.Пэрлээ, Э.В.Шавкунов хоёрын удирдсан нүүдэлчдийн эртний хот суурин судлах отряд 1970 онд Булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутаг дахь Харбухын балгасны нэгэн сувраганы нурангаас олсон болно.

Тэдгээр цаазуудыг дор жагсаан авч үзвэл:

1. Зургаан хошууны их цааз

2. Эрдэнэ хунтайж, Эрээхэй хаан хоёр таван сар зургаан сарын завсарт цааз хулгайн туст тархаав.

3. Усан туулай жилийн таван сарын арван тавдугаар өдөр Бэрхийн ариун булаг усанд өчүүхэн цааз бичив

4. Модон луу жилийн намрын адаг есөн сарын арван есөнд цааз эхлэн бичив

5. Төмөр гахай жилийн зуны адаг сар Орхон гол дээр өчүүхэн цааз эхлэв

6. Усан үхэр жил очир сайн хааны сүмийн өмнө отгон туст дөрвөн хошууны ноёд өчүүхэн цааз эхлэн бичив

7. Эр модон барс жилийн эхэн сарын найман шинэд хэлэлцэв. Дөрвөн хошууны ноёд сайн хааны сүмийн өмнө өчүүхэн цааз эхлэн бичив

8. Сайханы сүмын өмнө эр модон барс жилийн эхэн сарын найман шинэд

9. Модон барс жилийн намрын эцэс сарын нэгэн шинэд ... цааз нэгдэв

10. Модон барс жилийн эхэн сарын хорин тавны өдөр. ... Өчүүхэн цааз өглөлдөв

Халх журам хэмээх нэртэй

2008-03-07T23:58:00+08:00

            Манжийн эрхшээлийн үед үйлчилж байсан “Гурван хошууны их цааз” түүхийн цаг хугацаанд “Халх журам” нэртэй болсон нь өнөөдөр хэлбэр, агуулгын хувьд ч судалгаанд шийдвэрлэгдээгүй асуудал хэвээр байна.



Монгол Улсын Үндэсний номын санд хадгалж буй “Баруун хүрээний халх журам”-ын гадна хавтас болон дотор нүүр

Өнөөдөр бидэнд мэдэгдээд байгаа “Гурван хошууны их цааз”-ын үндсэн 3 янзын эх бичиг олдоод байгаагийн хоёр эх бичгийг Монгол Улсын номын санд хадгалж байгаа бөгөөд уг эхүүдийг 1930 онд муутуу цаасан дээр бийрээр хуулбарлан бичиж, түүнийгээ “Баруун хүрээний халх журам”, “Шавь яамны халх журам” хэмээн оноосон нэр буюу нэршүүлсэн нэр өгч эх бичгийн гадарт бичсэн нэрийг нэхэн судлах, нөгөө талаар “Баруун хүрээний...” хэмээн бичснийг ажиглавал Баруун хүрээнд хэрэглэж байсан бус харин уг эхийг тус хүрээнээс анх судалгааны эргэлтэнд оруулсан учир “Баруун хүрээний” гэж тодотгосон бололтой. Гэхдээ С.Жалан-Аажав уг эх сурвалжийг хэрхэн хадгалж байсан тухай нэгэн бүтээлдээ “... их намтар” гэдэг нэртэйгээр “Амар баясгалан хийд”-д байсан гэж хуучин үед бичгийн алба хааж явсан хүмүүс ярьдгаас үзэхэд “Халх журам”-ын дэлгэрэнгүй эх гэж байсан бололтой юм. ...”[1] гэж тэмдэглэснээс өөрөөр уг сурвалжийг хэрхэн хадгалж байсан тухай судалгаагүй байна.

            Ер нь хууль цаазын эх сурвалжуудын нэрийг уг сурвалжид байгаа нэрээр нь бус янз бүрээр нэрлэх нь сүүлийн үед элбэг болжээ. Тухайлбал, 1640 оны “Их цааз”-ыг “Дөчин дөрөв хоёрын цааз”, “Ойрдын цааз”, “Монгол-Ойрдын Их цааз” гэж, мөн 1600-1639 онд холбогдох 18 цаазыг “Үйсэн цааз”, “Халхын цааз эрхэмжийн бичиг” гэх мэтээр судалгааны бүтээлүүдэд бичих нь элбэг байгааг цаашид нэгэн мөр болгох шаардлагатай байна.

            Өнөөдрийг хүртэл судлаачид 1709 оноос хойш “Гурван хошууны их цааз”-д нийт 14-20 удаа нэмэлт өөрчлөлт орж, халх даяар шийтгэх болсноор “Халх журам” хэмээх нэртэй болсон хэмээн судлаачид дүгнэснийг нягтлах шаардлагатай.[2] Мөн хэдэн удаа цааз буюу хуулийн хэм хэмжээ тогтоосон болохыг судлаачид янз бүрээр бичиж, тайлбарлаж байгаа нь тэдгээр судлаачид Монгол Улсын Үндэсний номын санд хадгалж байгаа уг эхийг судласан уу, эсвэл өөр хувилбар эх бичиг байна уу гэдэг эргэлзээ төрүүлэхээр байна.

            Монгол Улсад хадгалж буй “Халх журам” хэмээх нэр бүхий одоогоор олдоод байгаа 3 янзын эх бичгийн баруун хүрээний хэмээх тодотголтой “Халх журам”-д нийт 16 удаа хэлэлцсэн, эсвэл хэн нэгэн эрх мэдэлтэн тогтоосон хэм хэмжээг эмхтгэсэн байна. Баруун хүрээний халх журамд буй цааз тогтоосон он тоолол. Үүнд:

sirui üker jil-ün jun-u dumdadu qorin naiman-u [=naiman-u][3] A[01b10] - A[01b11]

1.     baras [=bars] jil-ün namur-un dumda-du [=dumdadu] sara [=sar-a] A[07a7]

2.     engke amuγulang-un [=amuγulang-un] jiran nigedüger on namur-un segül sarayin [=sar-a-yin] sinyin [=sin-e-yin] γurban-a [=γurban-a] A[07b7]

3.     qalay-a kemekü sirui bičin jil-ün namur-un dumdadu sarayin [=sar-a-yin] sayin edür-e A[18a10]

4.     tngri-yin teđkügsen-ü arban nigedüger on jun-u segül sarayin [=sar-a-yin] qorin yisün-e A[19a5]

5.     tngri-ein [=tngri-yin] teđkügsen-ü arban nigedüger on jun-u dumdadu sarayin [=sar-a-yin] arban-dur A[19a7]

6.     γal [=γal] luu jil-ün namur-un adaγ sar-a-ein [=sar-a-yin] qorin tabun-a A[20a5]

7.     γal bars jil-ün ebül-ün ekin sarayin [=sar-a-yin], yeke takil-un čaγ arban γurban [=γurban] sin-e-de [=sin-e-dü] A[36b13] - A[37a1]

8.     abči [=abčai] sarayin [=sar-a-yin] arban naiman-a bütükü-ein [=bütükü-yin] tokiyal-un sayin edüre [=edür-e] A[52b5] - A[52b6]

9.     noqai jil-ün ebül-ün terigün sar-a-ein [=sar-a-yin] sineyn [=sin-e-yin] nigen-dü A[52b9] - A[52b10]

10.   modun luu jil-ün namur-un ekin sar-a-yin arban doluγan-dur [=doluγan-dur] A[54b4] - A[54b5]

11.   nayiraltu töb-ün dörbedüger [=dörbedüger] on-u jun-u dumdadu sar-a-ein [=sar-a-yin] arban qoyar A[55b12] - A[55b13]

12.   nayiraltu töb-ün dörbedüger [=dörbedüger] on-u jun-u dumdadu sarayin [=sar-a-yin] arban naiman-a A[56a11] - A[56a12]

13.   tngri-ein [=tngri-yin] teđkügsen-ü arban yisüdüger on namur-un terigün sar-a-ein [=sar-a-yin] qorin jirγuγan-du [=jirγuγan-du] A[58a6] - A[58a7]

14.   tngri-ein [=tngri-yin] teđkügsen-i [=teđkügsen-ü] γučin [=γučin] tabuduγar [=tabuduγar] on temür bars jil-ün jun-u dumda sar-a-yin qorin qoyar-tu A[58b6] - A[58b8]

15.   mön on-u jun-u dumdadu sar-a-ein [=sar-a-yin] arban doluγan-du [=doluγan-dur] A[59a11] -A[59a12][4]

            Эх сурвалж дахь дээр өгүүлсэн он тоолол нь судлаачдын нэмэлт өөрчлөлт орсон хэмээн дүгнээд байгаа цаазуудыг баталсан он тоолол болно. Өөрөөр хэлбэл, дээр дурдсан он цагуудад тогтоосон цаазын эмхтгэл юм.

Гэтэл эх бичигт “Гурван хошууны их цааз”-д өөр өөр агуулга бүхий 15 удаагийн цаазын оршил хэсэгт тухайн цаазад нэгдсэн тухай өгүүлээгүй, мөн халх даяар мөрдөхөөр тогтоосон хэм хэмжээ үндсэн эх бичигт ер дурьдаагүй байна. Өөрөөр хэлбэл, Халх журамд 15 удаа нэмэлт оруулсан бус харин 15 өөр өөр халхын хошуудад үйлчилж байсан цаазын эмхтгэл гэж дүгнэж болно. Зарим нэгэн цаазын оршил хэсгийг дор сийрүүлбэл:

            - Каляа хэмээх шороо бичин жилийн намрын дунд сарын сайн өдөр Очирай бат Түшээт хан, Халхын зүүн гарын цэргийг захирах туслагч жанжин ван эхлэн засгууд дээдийн зарлигаар чуулган чуулсан Орхон Туулын уулзарт хэлэлцсэн цааз (qalay-a kemekü sirui bičin jil-ün namur-un dumdadu sarayin [=sar-a-yin] sayin edür-e, wačirai [=wčirai] batu tüsiyetü qan, qalq-a-ein [=qalq-a-yin] jegün γar-un [=γar-un] čereg-i [=čerig-i] jakirqu tusalaγči jangjun wang ekilen jasaγ-uđ degedü-yin jarliγ-iyar čiγulγan [=čiγulγan] čiγuluγsan [=čiγuluγsan] orqun tuγuula-yin [=tuula-yin] aγuljar-dur [=aγuljar-tur] kelelčegsen yeke čaγaja [=čaγaja]) (A[18a11] - A[18a11]) )

            - Тэнгэрийн тэтгэсний арван нэгдүгээр он зуны сүүл сарын хорин есөнд жасааны газраас илгээсэн нь, Тэнгэрийн тэтгэсний арван нэгдүгээр он (1746) зуны дунд сарын арванд: Засагт хан, Сэцэн хан, Дайчин ван Дэчинжав, Чин ван Ринчэндож, Туслагч жанжин Шигээ, туслагч жанжин жүн ван, туслагч жанжин бэйл, туслагч жанжин гүнтэн эхлэн хүрээний газраа чуулган нийлэхүйд тогтоосон нь (tngri-ein [=tngri-yin] teđkügsen-ü arban nigedüger on jun-u dumdadu sarayin [=sar-a-yin] arban-dur jasaγtu qan [=qan], sečen qan [=qan], da-a čin wang dečinjab, čin wang erinčindorji [=rinčendorji], tusalaγči jangjun sige, tusalaγči jangjun giyün wang, tusalaγči jangjun beyile, tusalaγči jangjun güng ten ekilen, küriyen-ü γajar-a [=γajar-a] čiγulγan [=čiγulγan] neyileküi-dür toγtaγaγsan [=toγtaγaγsan] anu, (A[19a7] - A[19a10]) )

            - Хутагтын гэгээний өмнө сүсэг хүчин төгссөн Очирай Түшээт сайн хан, Далай сэцэн хан эхлэн их, бага ноёд гал луу жилийн намрын адаг сарын хорин таванд, Туулын голын Цагаан буланд хийдийн тусад цааз хэлэлцэв гэх зэргээр өгүүлжээ. (qutuγtu-ein [=qutuγtu-yin] gegen-i [=gegegen-ü] emün-e süsüg küčün tegüsügsen wačirai [=wčirai] tüsiyetü sayin qan [=qan], dalai sečen qan ekilen yeke baγ-a [=baγ-a] noyađ, γal [=γal] luu jil-ün namur-un adaγ sar-a-ein [=sar-a-yin] qorin tabun-a, tuγuula-ein [=tuula-yin] γoul-un [=γoul-un] čaγan [=čaγan] bulung-du keyiđ-ün tus-tu čaγaja [=čaγaja] kelelčebe, A[20a4] - A[20a7]) )

            1800-аад оны үед холбогдох “Улаан хацарт”[5] хэмээх хууль цаазын түүхэн эх сурвалжид “Халх журамын дүрэм” хэмээн тэмдэглэсэн нь бидний судалж буй эх сурвалжийн агуулгатай харьцуулан судлаагүй, мөн зарим нэгэн зүйлийн агуулга зөрүүтэй байгаа нь тухайн үеийн аль нэгэн хошуунд мөрдөж байсан хэм хэмжээг нэрлэдэг ерөнхий нэр байсан уу, эсвэл өөр Халх журам нэртэй хууль цаазын эх сурвалж байсан уу гэдэг асуулт зүй ёсоор тавигдана. Мөн “Халх журам” хэмээн өгүүлсэн түүхэн зохиол бүтээл олдоогүй байна.

Ер нь тухайн цаазуудын зүйл, зурвасуудыг нэгэн цаазын бичиг болгон эмхтгэсэн нь цаг хугацааны хувьд 1770 оноос хойш л халхын хошуудад мөрдөж байсан цаазын бичгүүдийг бичгийн нэгэн түшмэл эмхтгэн нэгтгэсэн бололтой. 1770 он гэхийн учир нь халх журамд “mön on-u jun-u dumdadu sar-a-ein [=sar-a-yin] arban doluγan-du [=doluγan-dur] siđkegsen anu, güng bandida qambu nomun qan blam-a-ein [=lam-a-yin] sürüg-ün daruγ-a [=daruγ-a] ...” хэмээх нэгэн цааз бол уг цаазын бичигт гарч буй хамгийн сүүлийн он цаг бөгөөд Халх журам хэмээх нэрийг эмхтгэсэн бичгийн түшмэл өгсөн гэж үзэх үндэстэй.

Эх сурвалжуудад “хэлэлцэн тогтоосон нь, хэлэлцсэн нь” гэх зэргээр тэмдэглэснийг ишлэвэл ямартай ч хамтын удирдлагын хэв шинж бүхий байнгын бус институц ажиллаж үйл ажиллагаа явуулж байсныг гэрчлэх төдийгүй халхын хошуудын өөрсдийн харьяалах газар нутагт л мөрдөхөөр хэлэлцсэн эсвэл хошуу ноёны тогтоосон цааз байсан бололтой.

Тэгвэл бидний судалж буй эх сурвалжид бичснээр “шороо үхэр жилийн зуны дунд хорин наймны учрал тохиосон сайн өдөр” буюу нийтийн он тооллын 1709 онд одоогийн Монгол Улсын нутаг Сэлэнгэ аймгийн Баруун-Бүрэн сумын нутаг дахь Ивэнгийн голын хөвөөнд Түшээт хан аймгийн засгийн хошой чин ван, эфү Дондовдорж, засгийн төрийн ноён Данзандорж, засгийн тэргүүн зэрэг тайж Байнцурдорж нарын гурван хошууны язгууртан, мэргэд ноёдын чуулган нийлж “Гурван хошууны их цааз” буюу хамгийн анх тогтоосон цааз бөгөөд энэ цагаас хойш тогтоосон цаазын агуулга хэдийгээр 1709 оноос хойш холбогдож байгаа хэдий ч 1770 оноос хойш эмхтгэж “Халх журам” хэмээн нэршүүлжээ.

Ер нь монголын хууль цаазын эх сурвалжуудыг ингэж нэршүүлэн хэрэглэх, нэн ялангуяа XX зууны үед судлаачид олж судалгааны эргэлтэнд оруулсан эх сурвалжуудыг өөрсдөө нэр оноон өгөх явдал түгээмэл байжээ. Тухайлбал, 1640 оны “Их цааз”-ыг Монгол Ойрдын их цааз, Ойрдын их цааз, Дөчин дөрөв хоёрын их цааз, мөн Х.Пэрлээ 1970 онд олж судалгааны эргэлтэнд оруулсан модны үйсэн дээр бичсэн 18 цаазыг Үйсэн цааз, Халхын цааз эрхэмийн бичиг буюу Үйсэн цааз, талын 18 цааз гэх мэтээр нэршүүлэн судлах явдал түгээмэл байна.

Эцэст нь дүгнэхэд

Нэгд, энэхүү цаазын эхүүдэд Халх журам, Баруун хүрээний халх журам, Шавь яамны халх журам, Яамны халх журам хэмээх оноосон нэрийн алийг нь ч бичсэнгүй,

Хоёрт, Монголын түүхэн эх сурвалжуудад “Халх журам” нэрийг тэмдэглэсэнгүй,

Гуравт, харин “Улаан хацартад “Халх журамын бичгийн”[6] гэсэн хоёр хэсэгт л тэмдэглэсэн байна. Мөн “Улаан хацартын хуулга данс”-нд 1800-аад оноос хойш үйлдсэн эрх зүйн зөрчлүүдийг тэмдэглэсэн нь магадгүй эл үеэс хойш “Халх журам” гэж нэрлэсэн байж болох юм. Нөгөө талаас “Улаан хацарт”-д дурдсан “Халх журамын бичиг” нь хэвлүүлж буй эхүүд мөн эсэхэд өнөөдрийг хүртэл судлаачид анхаарлаа хандуулаагүй бөгөөд тухайн зөрчлийг шийдвэрлэхэд баримталсан хэм хэмжээ нь энд хэвлүүлж байгаа эх сурвалжуудтай тэр бүр тохирохгүй,

Дөрөвт, тухайн цаг үеийн бичгийн түшмэл өөр өөр халхын хошуунд тогтоосон цаазуудыг эмхтгэж, бусад хошуудад нэгэн мөр мөрдүүлэх зорилгоор нэгэн дэвтэр болгож ”Халх журам” хэмээх нэр өгсөн.

Тавд, “Гурван хошууны цааз”-д нэгдсэн эсэхийг нэмэлт оруулсан гэж үзээд байгаа бусад цаазуудад дурдаагүй,

Зургаад, нэмэлт оруулсан зохицуулалт хоорондоо давхардаж байгаа зэрэг нь магадгүй 1770-аад оны үед хэн нэгэн этгээд эмхтгэж эл үеэс хойш л “Халх журам” хэмээн нэрлэсэн бололтой.

Долоод, хэдийгээр Халх журамын үндсэн эх олдоогүй ч “Баруун хүрээний” хэмээх тодотгосон бичсэнийг цаашид нарийвчлан судлах шаардлагатай байна. Өөрөөр хэлбэл, Баруун хүрээ хаана, хэзээ байгуулсан, энэхүү хүрээ хийдийн намтар цадиг зэрэг асуудлыг нэхэн судалбал магадгүй үндсэн эх бичиг олдох магадлал байгаа хэмээн бодно.

[1] Жалан-Аажав С. Халх журам бол монголын хууль цаазын дурсгалт бичиг. УБ., 1958.

[2] - 1709-1975 оны хооронд халхын хаад, ноёд, төр шашны томоохон зүтгэлтнүүд бүгд 20 гаруй удаа янз бүрийн газар цугларан хуралдаж, “Халх журам”-ыг хэлэлцэн тогтоосон байна. Болдбаатар Ж, Лүндээжанцан Д. Монгол Улсын төр, эрх зүйн түүхэн уламжлал. УБ., 1997. 163 дахь тал.

- Халх журмыг 1709-1796 онд монгол ноёдын 14 удаагийн хуралдаанаар боловсруулж тогтоосон гэж үздэг байна. Содовсүрэн Б. Хувьсгалын өмнөх Монголын төр ба хууль цааз. 1911-1920. УБ., 1989. 15 дахь тал.

“Халх журам”-ыг 1709-1796 оны хооронд халхын хаад ноёд янз бүрийн газар бүгд 14 удаа хуралдаж хэлэлцэн тогтоосон байна. Жалан-Аажав С. Халх журам бол Монголын хууль цаазын дурсгалт бичиг мөн. УБ., 1958.

[3] Гурван хошууны их цааз баталсан он цаг буюу 1709 он. Энэ цагаас хойш баталсан 15 удаагийн цаазыг эмхтгэсэн.

[4] Энэхүү өгүүлэлд гарч буй “A[59a12]” гэсэн тэмдэглэл нь эхний “А” гэсэн нь “Баруун хүрээний халх журам”-ыг бусад эхээс буюу Шавь яамны халх журамын дүрмийн 2 хувилбар эх бичгээс ялгасан тэмдэглэл, дараагийн “59” гэх мэт дугаар нь тухайн эх сурвалжийн хуудасны дугаар, дараагийн “а” гэсэн тэмдэглэл нь тухайн хуудасны нүүрэн талыг, хэрэв “ь” гэж тэмдэглэсэн бол тухайн хуудасны ар талыг тус тус тэмдэглэсэн. Мөн дараагийн “12” гэх мэт дугаар нь эх бичгийн мөрийг тэмдэглэсэн тоо гэж ойлгоно.

[5] - Халх журмын бичгийн: зэрэглэн гурван есөн ял нь 10260 шар цай, зэрэглэн хоёр есөн ял нь 6840 шар цай, зэрэглэн нэгэн есөн ял нь 3420 шар цай, зэрэглэн ес таван лан нь 5190 шар цай, зэрэглэн таван ял нь 2250 шар цай, анз гурван есөн ял нь 4090 шар цай, анз хоёр есөн ял нь 2790 шар цай, анз нэгэн есөн ял нь 1300 шар цай, анз ес таван ял нь 2470 шар цай, анз нэгэн ес тэмээ илүүтэй нь 1800 шар цай, анз нэгэн ес гурав илүүтэй нь 1670 шар цай, анз таван ял нь 680 шар цай

There is one significant point that is defined in the genuine aspiration of our nation when she declared her independence by her constitution. It says that we inherit our state and history, culture and its values. This provision gave us an impetus to deal with legal heritages of the State Legal materials for investigation and make them renoun to the readers for acceptance and rejection.

As a result of the national Liberation movement took place in Mongolia at the beginning of twenty century. Mongolia got her independence from the Manchu tyranny in 1911 and restored her statehood. It created a favorable condition for our nation to restore our national and legal thinking. First of all, western legal concept, psychology and culture penetrated into our mind. It opened our avenues to study legal system. But there were still retentive impact of the Manchu-Chinese legal influence. There was no other way.

The progressive statement (prince Khanddorj, monk Chagdarjav, Da Lama Tserenchimed of Mongolia) organized surreptitious gathering of the Khalkha dignitaries and the nobles and discussed to get a support from tsarist Russia and sent Khanddorj, Chagdarjav and Khaisan as mission.

In 1919, the Republic of China revoked Mongolian autonomy and annexed her to China again.

            Those statement actively sought ways and means to get rid of the yoke of the Republic of china.

Jalkhanz gegeen was appointed to meet ming officials. Taking this opportunity, he discussed with Larsen, a merchant of the American trading firm of Andersen – Meyer and left secretly in his (larsen’s) car on the third of the first month of winter.¹

The dilav Khutugt memoirs of out Mongolian politics.

At this period some say that if we ask for aid from Japan. This will be soon accomplished and America is far, so aid will not come soon. This shows that there was deep tendency toward the west and east.

So we decided to present about one important document “rule and regulation to abide by (1913-1918) was functioning for 1911-1919 in all elevated Mongolia. This is one of the interesting sources of legislation of that period to regulate the relations of monks who were influencing upon certain part of Mongolian society.

It was valid until the legal documents were decreed for 1913-1918. The most components of this legal document were relevant to the monks. This is not without cause. There were many events concerning pro and against monks. As soon as Mongolia declared her independence, she set up her own monarchy and its system, which wielded combined powers of religion and state. The highest dignitary became the head of state. It was very significant for the society of Mongolia. At this period every son Mongolian became monk. It was usual habits of Mongolians. Every Mongolians took a vow not to marry. In another word, celibasy was very popular. The society of Mongolia consisted of such kinds of population in a certain area.

According to the first article of the rule there was necessary procedure to inform and get a permission from the Ministry of Religion or Dharma king. If ordinary monk commits an offence, this case was to notify the ministry of religion. If high dignitary commits an offence, this case was to notify the Dharma king. In another word judges or prosecutors did not have an authority to investigate or prosecute guilty monks or dignitaries without a permission. On one hand, there was prevention of infringement upon individuality on the other hand, it was incumbent upon the six principal ministries, advisors to the ministries, principal Khampo, the Dharma king of the city, ministry of religion, two chairmen of eastern aimag assembles, prince at the office of western two aimags, official and Luvsantseren, prosecutors for Mongolian citizens of capital city and trader’s center ”Maimaa” to abide by this rule. It was a standard for behaviour for mostly for monks and for civilians. This kind of legislation of religious people was part of combined principles.²

^2. Combined principles. It is aid that this principle was invention of Khublai khan.

It was a foundament for implementing Dharma rule.

In another word, Buddhist concept or Dharma rulers’ authority was legalized. It may be aimed at unifying and consolidating Mongolians, under the Buddhist concept to revise her independence, who lost their independence and freedom for many years. This kind of policy was proper in that period. In 1918 autonomit Mongolian population was exactly 542504. It means our population was over half million. ³

Monk population was 115 thousand.⁴ If we relied on this fact, it is possible to say that 2/3 of the total population was monk. It is clear that they were influencial force. But above-mentioned permission was not included in the later legal documents of all elevated Mongolia.

            These rules detailed woman’s behaviour and procedures to visit monasteries and temples.

12^th article forbade monks to associate with girls and laymen on the district territories for seduction. This stipulation did not mention about a liability. But this kind of provision came from the clause of Mongol legal document of the Manchu in 1795 and remained in the legal source of restoration ministry of decreed Outer Mongolia. If we collocate these clauses.

^3. Maisky. Modern Mongolia UB.2001 page 26

^4.Maiski’s work page 351

Rule with 32 clauses regulates to forbid mixture of monks with layman quarter people for seduction.

First volume manuscript study. Transcription and indexes done by B.Bayarsaikhan editered by Ts.Shagdarsuren

J. Gerelbadrakh

Page 227.228.2004

The keeping of girls away from Buddhist temples, revised edition. 1441^st clause. The legal sources of restoration ministry of the decreed out Mongolia.

Legal sources of the decreed Mongolia

U.B 1997. page 147

There is a prohibition of mixture of girls with monk quarteres. Male novices were banned to visit civilian quarters for seduction. They were banned to keep girls at their hostels at settlements or countryside for seduction.

Girls were banned to stay at monk quarters. If monk keeps a girl at his hostel residential quarter, that monk can be fined 18 animals, religious officer can be fined by nine animals, Bikhshu and novices can be fined by five animals. These fines can be confiscated. If Cuckold is ministry official he can be transferred to relevant ministry for penalty.

Girls are banned to visit monastery quarters. If monk keeps a girl at his hospice, this monk can be fined by 18 animals religious ca nbe fine dby 9 animals. Bikhshus and novices can be fined by five animals. Those animals can be kept at the authority. If Cuckold is internal ministry official he should be sent to revelant grand-jury.

Girls should not visit temples where monks live. If monk keeps a girl at his hostel without good cause that monk can be friendly 18 animals. If this case was investigated, abbot and disciplinarian monk each can be fined by nine animals. Cuckold can be penalized.

From this comparison, it is easy to notice that the regulation and its penalty starting from 1780 up to 1920 were the same. In another word, monarchy Mongolian copied the contents of the Manchu law and translated them into life without change. This rule said that living of girls with monk at residential quarter was completely banned. This rule was worked out in 1919. But terminology “completely banned” was written in 1818 and came into being.

The legal document of the decreed Mongolia exactly copied. It is written in the table.

This provision of 12^th rule has, may be, a link with the provision of the Manchu legal system. In another word, the Manchu adjusted the religious morality and ethics to the civil legislation and this was reflected in the Mongolian legal documents and became moral standard which was accepted by those authorities of religion and state. This is a specific feature of this document. The prohibitions of this rule are:

monk and novice to spent a night at a strange house and go away without informing the abbot

to sleep with nuns

to have a sex with girl living at monk’s hostel

to inform banner nobles or princes or abbots when monk goes to recite sutra and mantra at family in mugden town, Shireet khuree, Khukhe khot and 49 outer banners

to spend a night at a girl’s house without husband

The transgressioner should be subject to penalty for infringement upon the monastic rule.

As law breakers were liable to the statute law lamas and their assistants were penalized as payment of animals as fine or punished as birch rods. Also monks were unfrocked. There were those several penalties. For example: If lamas and novices do not spend a night at a family who invited monk or go without notification to his superior monk or a man who invited lama without notification to his superior monk, they can be found by 9 animals as penalty. Those animals can be transferred to the government property. The man who invited a lama without notification to his superior monk can be penalized by his ministry under which he is authorized. These provisions in the monastic rule are similar in some manner to the provisions of the Manchu legal system. They are observed easily.

According to the monastic rule and regulation, the lamas and dignitaries were liable to carry themselves on with permission contained to following reasons: 1. to demand repayment of debt; 2. to sew dress; 3. to visit relatives; 4. to recite a scripture for medical purpose; 5. monks to be invited to authorized ministry officials when they were out from monastic enclosure and in secular areas.⁵ Except those there were a certain liberalized points for the reasons to meet women and small girls of close relatives and one’s own mother and elder or younger sisters.

But there were no such type of pure Mongolian regulation for monks and clergymen.

However, women including young girls were liable to enter Buddhist temples on the fourteen of lunar month to pay homage to alter and to kindle ghee lamp and burn incense under strict supervision of ministry of religion with monastic disciplarians. After the offering ceremony they were to leave temples for their homes according to the monastic code.⁶ Also women including young girls were permitted to attend Maider ceremony and religions dancing ritual, which take place every year. It is important to clarify a concept about women including young girls, “There are two words” women and girls in collocation. If we investigate the situation in that period, women and girls of Mongolia in former Ulan-Bator almost all were prostitutes. There were many ghers near the big temple towns in which were girls for love affair. Some of them lived with their parents. Lamas should follow celibacy. It was their vow. But the law of life is very powerful. One third or fourth of those lamas did not abide by this monastic rule. This is the note about Mongolian monks of discipline⁷. This situation entailed the certain regulations according to the Maisky’s note, those women

⁵mongүol čayajin-u bičig Tergegun devter .2004. Page 226

⁶rule consisted of 32 points. 22^nd point

⁷ Maiski. Modern Mongolia. Page 56

and girls were victims to the social illness. They were not out of the state policy and legislation. In this rule, they were mentioned 22 times. This means that there were attention to them.

According to the rule, when woman reaches 60 years, she was liable to take a vow and could become a nun.⁸ If this rule is infringed, she could be punished by 100 floggings. It was a clause of the code.

Those clauses were introduced into the Mongolian law under the Manchu and into the legal documents⁹ of the restoration ministry of Outer Mongolia decreed for the first time. The Manchu law banned 60 year-old woman to become a nun dug to her choice. But monarchial Mongolian law liberalized the provision by permitting 60 year-old woman to become a nun. Nun means woman of years took a vow by shaving her hairs on her head.

Those law documents mentioned three times about 60 year’s nun.

If she reached 60 years old, she might become a nun. If she was under 60 years old and became a nun, she could be punished just like other women and girls.

Once rule and regulation enacted, if nun infringes upon the stipulation in the rule and regulation of moral code she shall be flogged 100 times.

As rule and regulation, if women under the 60 years and girls were kept or if there were stealing and making a fire and careless storing of marked board and betting on card playing. The province disciplarian should be penalized by fine. These are regulations of relation.

At that period, there were many cases of infringement upon the rule and regulation within the enclosure of the monastery by wearing yellow dresses and taking vodka and wines. They were arrested by police officials and patrol soldiers and transferred to their administrative units. The numbers of them were increasing. Due to

⁸Ya. Tsevel he defined as nun, woman renounced and took vow and were red and yellow robes.

⁹ Dictionary of twenty one said any woman should be nun at one’s will. If they do, they should be punished. mongүol čayajin-u bičig page 70

the rule and regulation, they shall be rodded, birched, beaten by board, tortured and exiled and shall be sentenced to death but these punishments were possible to ransom.¹⁰ If we demonstrate the account of the ransom, they were tabled in following manners.

Due to the legislation, it was necessary to penalize those Ruffians even though they had no ransom for exchanging penalty, if their offences were overlooked, they could commit more crimes.

Therefore, they should be sentenced more strictly. It was a note came from the Manchu government to the grand lama. In reply to the note, the grand lama increased of ransom to the chen of ransom, they said that it was more appropriate measure to admonish and penalize those Ruffians. Then they asked for advice to abide by their proposal and the enacted legislation. In this letter they said that those penalties could be notified to the grand lama. It was regulation of the relations of common people. It penalty was not possible to exchange by ransom. The punishment should be undergone. If the guilty person wanted to appeal the grand lama for mercy, if was possible to do it. If the grand lama pardoned those who requested to mitigate their penalties, this decree of the grand lama should be distributed among the authorities of all khalkha Mongolia. It was an evidence of the grand lama who was privileged to have a mercy upon his subjects. On the other hand, Дальный Восток, the magazine published an article in 1913 about the grand lama’s prerogative on mercy. It is again the witness of the grand lama’s prerogative. The ministry of religion distributed the wooden tablet to the seventeen institutions. The wooden tablet explained, first, the reason of activities, second, destination, third, date of issue, fourth, the duration of wooden tablet. Those who wished to have a wooden tablet used to get permission through the disciplarian from the authorities. This wooden tablet was given under the strident rule. The disciplinarian was very roughly a kind of monk-police. If this disciplinarians failed to bulbils his duty, he should be fined by animals. There was wooden tablet. Except of it there was an identification paper. It was given first to a

¹⁰ this point is the same for man. They should be monk at one’s will, if so then can be punished.

monk who visited his parents, second, to get a treatment of spring, third, to make pilgrims to another temples. When they achieved their aims, they should notify the disciplinarians of aimag or religions faculties. This identification paper contained the clear explanation of purpose, and date of duration.

            It is impossible to consider them as the rule and regulation belonged to only monks.

            According to the administrative law theory, one aspect of the relations is a breakage, another one of this relation is infringement. Due to the effect of the offences the liability should be judged. The liability was imposed on offender regardless of their ages and sexes (monk or laymen or women). This is the clear evidence of the jurisdiction level of that period.

There was the rule and regulation about the secular people in the lay quarters, monks, who had not a wooden tablet, were in the secular quarters and mixed with women and girls against the clauses of the rule and regulation. In these case they were liable for infringement. The clause concerned the matters said that women and girls entered the enclosure of monastery at their will of harbour monks in their homes. They were liable to be beaten with a sole of shoe twenty times. But monks and novices without wooden tablets were encountered with the patrols. If they had no time to get a permission because their parents were sick and needed to recite the scriptures for them immediately, in these cases, they should not arrested. But they should notify the ministry of religion. This ministry should investigate them and give back wooden tablet if they were not guilty. If they were guilty, they should be birched by 100 times. If they pretended at their will, they should be notified the ministry of religion. This obscenities should be warded off.

The article 12 of this rule and regulation monk should behave well. If he breached the monastic rule, he was, first, ambitions for wrong view, second, to grow hair in secular garbs at their will, he should be manacled for 45 days, and trampled on the plank and beaten with no hips 100 times and make him a monk and transfer him to the disciplinarians of province. He should congregate 2000 days in the congregation hall without interruption and procrastinate every day 200 times. This punishment is in the rule and regulation of the Manchu. According to the rule and regulation, when monks congregate at the temples or get an instruction from their teachers and circulate the common grounds of street and square, firms and markets for religious purpose. They should walk after the sunrise or before the sunset. It was customary standard. But there were not such regulations in Mongolian legislations. With the purpose of preventing the theft and fire from jikh khuree and gandan monastery one unit became ten households in ten stockades and elected its chief. One person was appointed as patrol and another person was as watchman. Its aim was to keep common peace. If somebody breached the established rule, he or she should be penalized. This kind of keeping order was the evidence of law enforcement.

The relations concerning monks and clergymen which were regulated by the genuine rule and regulation of monarchial Mongolia is first of all, embody every features of previous legal documents. Second, reflects the dual principles to a certain extent, third, keep the religions morality in the religions sense.

This legal source on the administration and law history of Mongolia was serving during the monarchial Mongolia or for 1913-1918. The source was very significant before the legal instrument was enacted by the Mongolia decreed.

This legal source has several features such as

It was a basic root for the law reform of Mongolia. In another word, it was beginning of law formation of Mongolia by replacing the legislation of the Manchu chin dynasty was dominating Mongolia for over two hundred years. So the importance of this study was defined on the basics of the genuine rule and regulation to be abided by.

This rule contained law tradition and developed it. In another word, transhuman nature and its characteristic had been elaborated and tested for long process of history as just fine or punishment by animals as fine. The structure of the punishment is, may be, similar to the khalkha law. The Khalkha law of the ministry of religion was in force for the grand lama’s subjects. There was the legislation of three banners of khalkha law and its contents concerning Buddhist monks and clergymen had been revised in 1709 to a certain extent. It was called Khalkha law of the religions ministry in 1770. It was in force up to 1925 for the grand lama’s disciples and their clans.

The some parts of this rule and regulation were direct adoption from the Mongolian legislation under the Manchu chin dynasty. This is the evidence that the established order which had been abided by for long period was not easy to reform. But some punishments were replaced by mitigated ones. It means that there were in some cases some attempts to reform. However they were temporary measures.

The main feature of this rule and regulation was detailed regulation of the relations of monks and laymen and women, concerning the socio-political circumstance in that period.

This rule and regulation first emphasized “otog”, administrative unit, by this, it is specific. In another word, the structure of this administrative unit was not relevant to this period. It was existing before the Manchu period. The Manchu legislation did not deal with the otog, the administrative unit. Some scholars say that legislation of the Manchu was not able to enact in Mongolia because they did not deal with the “otog” administrative unit.

This act introduced a certain number of penalties such as to labour, to birch, to defrock, to wander prisons in another provinces, to clean various temples and to arrange monastery teas and meals at his own expenses. These were not before. This new type of introducing penalties purported to mitigate penalty and reflected social relations in that period. This is the direct result of the policy.

是否存在名为

2008-03-07T23:50:00+08:00

清朝时期在漠北蒙古地方所采用的《三旗大法典》（γurban qosiγun-u yeke čaγaja），史称《喀尔喀济鲁姆》（qalq-a jirum），或被译作《喀尔喀律令》、《喀尔喀法典》等。但迄今为止，这部法典无论在内容、形式或者在法源方面仍有诸多未解之谜。

目前，我们掌握了有关《三旗大法典》三种文献，其中二种文本在蒙古国家图书馆馆藏，抄本原件为1930年的手抄本，其名分别为《西库伦喀尔喀律令》（baraγun küriyen-ü qalq-a jirum）和《沙比衙门喀尔喀律令规则》（šabi yamun-ú [=yamun-u] qalq-a jirum-un dürim），这显然是档册名，或许是笼统命名所致。

目前学者们认为，1709年以后《三旗大法典》经14-20次增补修订，为喀尔喀全域所用，故称为《喀尔喀济鲁姆》(《喀尔喀法典》)。对这一说法，需重新商榷[2]。人们对原法典的修订规模、次数、规则等诸问题提出了各种说法及解释，这些结论是以蒙古国家图书馆所藏文本为依据，或者是另一种文本，令人存疑。

如前所述，蒙古国所藏《喀尔喀济鲁姆》三种文本中，有一种名为《西库伦喀尔喀律令》的法典则是由16次审议之法律，或由某一诺颜所定之法律整理而成。《西库伦喀尔喀律令规则》所载其制定日期：

sirui üker jil-ün jun-u dumdadu qorin naiman-u [=naiman-u] [3] A[01b10] - A[01b11]

1.    baras [=bars] jil-ün namur-un dumda-du [=dumdadu] sara [=sar-a] A[07a7]

2.    engke amuγulang-un [=amuγulang-un] jiran nigedüger on namur-un segül sarayin [=sar-a-yin] sinyin [=sin-e-yin] γurban-a [=γurban-a] A[07b7]

3.    qalay-a kemekü sirui bičin jil-ün namur-un dumdadu sarayin [=sar-a-yin] sayin edür-e A[18a10]

4.    tngri-yin teđkügsen-ü arban nigedüger on jun-u segül sarayin [=sar-a-yin] qorin yisün-e A[19a5]

5.    tngri-ein [=tngri-yin] teđkügsen-ü arban nigedüger on jun-u dumdadu sarayin [=sar-a-yin] arban-dur A[19a7]

6.    γal [=γal] luu jil-ün namur-un adaγ sar-a-ein [=sar-a-yin] qorin tabun-a A[20a5]

7.    γal bars jil-ün ebül-ün ekin sarayin [=sar-a-yin], yeke takil-un čaγ arban γurban [=γurban] sin-e-de [=sin-e-dü] A[36b13] - A[37a1]

8.    abči [=abčai] sarayin [=sar-a-yin] arban naiman-a bütükü-ein [=bütükü-yin] tokiyal-un sayin edüre [=edür-e] A[52b5] - A[52b6]

9.    noqai jil-ün ebül-ün terigün sar-a-ein [=sar-a-yin] sineyn [=sin-e-yin] nigen-dü A[52b9] - A[52b10]

10. modun luu jil-ün namur-un ekin sar-a-yin arban doluγan-dur [=doluγan-dur] A[54b4] - A[54b5]

11. nayiraltu töb-ün dörbedüger [=dörbedüger] on-u jun-u dumdadu sar-a-ein [=sar-a-yin] arban qoyar A[55b12] - A[55b13]

12. nayiraltu töb-ün dörbedüger [=dörbedüger] on-u jun-u dumdadu sarayin [=sar-a-yin] arban naiman-a A[56a11] - A[56a12]

13. tngri-ein [=tngri-yin] teđkügsen-ü arban yisüdüger on namur-un terigün sar-a-ein [=sar-a-yin] qorin jirγuγan-du [=jirγuγan-du] A[58a6] - A[58a7]

14. tngri-ein [=tngri-yin] teđkügsen-i [=teđkügsen-ü] γučin [=γučin] tabuduγar [=tabuduγar] on temür bars jil-ün jun-u dumda sar-a-yin qorin qoyar-tu A[58b6] - A[58b8]

15. mön on-u jun-u dumdadu sar-a-ein [=sar-a-yin] arban doluγan-du [=doluγan-dur] A[59a11] -A[59a12] [4]

上述文献史料所载年代应该是该法典经过增补修正后通过的年代。但是，原史料所载15种律令序言中并没有说明这是同一个法典的不同修改文本，也从未提及全喀尔喀依照遵循之说。可见，《喀尔喀济鲁姆》并不是经过15次修订而成的适用于全喀尔喀的法典，而是喀尔喀诸旗中分别行使的15条法律的汇编。通过下面的记载亦可窥见当时的法律制定过程。

土猴年秋中月吉祥日，以俄齐尔土谢图汗、喀尔喀左翼军协理将军王为首诸扎萨克受清朝皇帝之命会盟于乌尔浑托拉二河交流处商议大法典（qalay-a kemekü sirui bičin jil-ün namur-un dumdadu sarayin [=sar-a-yin] sayin edür-e, wačirai [=wčirai] batu tüsiyetü qan, qalq-a-ein [=qalq-a-yin] jegün γar-un [=γar-un] čereg-i [=čerig-i] jakirqu tusalaγči jangjun wang ekilen jasaγ-uđ degedü-yin jarliγ-iyar čiγulγan [=čiγulγan] čiγuluγsan [=čiγuluγsan] orqun tuγuula-yin [=tuula-yin] aγuljar-dur [=aγuljar-tur] kelelčegsen yeke čaγaja [=čaγaja]) (A[18a11] - A[18a11])）

乾隆十一年（1746年）夏中月十日，以扎萨克图汗、车臣汗、岱青王德钦扎布、亲王仁钦道尔吉、协理将军西格、协理将军郡王、协理将军贝勒、协理将军贡腾为首于库伦会盟商定 （tngri-ein [=tngri-yin] teđkügsen-ü arban nigedüger on jun-u dumdadu sarayin [=sar-a-yin] arban-dur jasaγtu qan [=qan], sečen qan [=qan], da-a čin wang dečinjab, čin wang erinčindorji [=rinčendorji], tusalaγči jangjun sige, tusalaγči jangjun giyün wang, tusalaγči jangjun beyile, tusalaγči jangjun güng ten ekilen, küriyen-ü γajar-a [=γajar-a] čiγulγan [=čiγulγan] neyileküi-dür toγtaγaγsan [=toγtaγaγsan] anu, (A[19a7] - A[19a10])）

以俄齐尔土谢图汗、车臣汗为首于火龙年秋末月二十五日在托拉河查干布隆寺商议法典 （qutuγtu-ein [=qutuγtu-yin] gegen-i [=gegegen-ü] emün-e süsüg küčün tegüsügsen wačirai [=wčirai] tüsiyetü sayin qan [=qan], dalai sečen qan ekilen yeke baγ-a [=baγ-a] noyađ, γal [=γal] luu jil-ün namur-un adaγ sar-a-ein [=sar-a-yin] qorin tabun-a, tuγuula-ein [=tuula-yin] γoul-un [=γoul-un] čaγan [=čaγan] bulung-du keyiđ-ün tus-tu čaγaja [=čaγaja] kelelčebe, (A[20a4] - A[20a7])）

另外，就1800年代史事的《乌兰哈齐尔图》（ulaγan qačar-tu）[5] 法律文献中所记载的《喀尔喀法典遵循规则》等内容也具有重要的史料价值。经过对诸文献进行综合考察后发现某些条款内容存在明显的差异，因此提出如下疑问：

《喀尔喀济鲁姆》是某一旗内照依办理的法律条款的名称，还是原本就有叫做《喀尔喀济鲁姆》的法典，就不得而知了。但是，迄今我们尚未见到有关叫做《喀尔喀济鲁姆》法典的记载。

笔者以为，所谓的《喀尔喀济鲁姆》之称，大约在1770年以后有某一文职官员对喀尔喀诸旗内遵循办理的律令条款等进行汇编的时候，所汇编命名为《喀尔喀济鲁姆》。之所以说是1770年，是因为《喀尔喀济鲁姆》中有“mön on-u jun-u dumdadu sar-a-ein [=sar-a-yin] arban doluγan-du [=doluγan-dur] siđkegsen anu, güng bandida qambu nomun qan blam-a-ein [=lam-a-yin] sürüg-ün daruγ-a [=daruγ-a] ...”的记载。这是有关该法典形成的最后日期，也应该是汇编者将法典命名为《喀尔喀济鲁姆》的来源。

原文献中的“讨论决定”、“商议”等字样，说明当时该法典是经过统一组织共同讨论完成的。而且，所定律令只限在喀尔喀诸旗各自所属范围内实施，所以法典很可能是旗扎萨克所规定的律令。

根据我们所掌握的文献中“土牛年夏中月二十八之吉祥日（此当为公元1709年的事），今蒙古国斯楞格省西布仁苏木伊本格河畔土谢图汗部札萨克和硕亲王、额驸登德布道尔吉、札萨克多罗王丹赞道尔吉、札萨克头等台吉巴彦却尔道尔吉等三旗贵族、贤士、官员等会盟制定《三旗大法典》”的记载，应该是最初制定的法律，此后制定的法律内容虽然涉及1709年以后的诸多事情，但1770年以后才有了所谓的《喀尔喀济鲁姆》的统称。

之所以统称为《喀尔喀济鲁姆》，笔者以为主要有以下几点：

一、在原文献中《喀尔喀济鲁姆》、《西库伦喀尔喀济鲁姆》、《沙比衙门喀尔喀济鲁姆》等三项律令的哪一项也未被记入。

二、蒙古史书中尚未发现《喀尔喀济鲁姆》法典之专用词记载。

三、而上述《乌兰哈策尔图》中有二处有“喀尔喀济鲁姆笔其格”（qalq jirum-yin bičig）[6] 之写法，但据《乌兰哈策尔图抄本档册》(ulaγan qačar-tu-yin qaγulγ-a dangsa) 记载，记录1800年以后的有关法律事项时均统称为《喀尔喀济鲁姆》之可能性很大。值得一书的还有，学者们至今还未注意到在《乌兰哈策尔图》中提到的“喀尔喀济鲁姆笔其格”是否为《喀尔喀济鲁姆》这一关键性问题。

四、当时有些文臣将喀尔喀诸旗各自制定的多项律令统一起来，以在其它旗地内实施而汇成一册。

五、在15项法律之汇编中没有提到《三旗大法典》中有增补成分。

六、从其增补的调节规则相互重复情况来看，大约在1770年代有人整理并从此被命名为《喀尔喀济鲁姆》。

七、综上所述，目前虽然还未发现原名叫《喀尔喀济鲁姆》的法典，但是我们要进一步研究冠有“西库伦”名称的喀尔喀律令基本文献。换言之，应当解决何为“西库伦”（baraγun küriyen），其律令何时形成。随着此等诸问题的深入研究也许会发现存世更早的新的史料，使该项课题取得重要进展。

[1]2005年伊始蒙古国立大学蒙古国家法制史研究中心与中国内蒙古大学蒙古学研究中心进行“《喀尔喀法典》研究”国际合作项目。该论文为此项目成果之一。根据研究方案，将以蒙古国家图书馆所藏《西库伦喀尔喀卓日谟》为研究底本。

[2]

Богд хаант Монголын улсын

2007-05-29T18:01:00+08:00

Богд хаант Монголын улсын

“Жинхэнэ дагаж явах хууль, дүрэм” дэхь

Бурханы шашны лам, хуврагтай холбоо бүхий харилцаа.

Ж.Урангуа

(МУИС-ийн НШУС-ийн доктор, профессор)

Б.Баярсайхан

(МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, Монголын төр, эрх зүйн

түүхийн судалгааны төвийн эрхлэгч, доктор, дэд профессор)

Монгол улсын Үндсэн хуулиар тунхаглан зарласан ард түмний чин эрмэлзлэлийн нэгэнт “Төрт ёс, түүх, соёлынхоо уламжлалыг нандигнан өвлөх” гэсэн нь Монголын төр, хууль цаазын түүхэнд холбогдох үнэт өв санг судалгааны эргэлтэнд оруулж нийтийн хүртээл болгон улмаар авах гээхийн мэргэн ухаанаар хандахад чухал түлхэц болсон билээ.

Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний үр дүнд 1911 онд Богд хаант Монгол улсыг тунхагласан нь монголчуудын төр, хууль зүйн сэтгэлгээ сэргэн мандахад нэн таатай нөлөө үзүүлэв. Юуны түрүүнд барууны буюу Өрнийн эрх зүйн үзэл, сэтгэлгээ, соёл нэвтрэх, түүнийг тусган хүлээж авах боломж нээгдэв. Гэсэн хэдий ч манж-хятадын эрх зүйн нөлөө хадгалагдсаар байсныг тэмдэглэх нь зүйтэй, өөр ч аргагүй байв.

Монголын дэвшилтэт үзэлтэй төр, шашны зарим зүтгэлтэн (Ханддорж, Чагдаржав, Цэрэнчимэд) 1911 оны VII сард халхын том ноёд, лам нарын нууц хуралдааныг зохион байгуулж, Хаант Оросоос дэмжлэг авч улс орныхоо тусгаар тогтолын төлөө тэмцэх асуудлыг хэлэлцэж зөвшилцөж, улмаар зарим төлөөлөгчдийг (Ханддорж, Чагдаржав, Хайсан) илгээж байв. 1919 онд ДИУ Монголын Автономийг цуцалж өөртөө нэгтгэсний дараа тэдгээр зүтгэлтнүүд ДИУ-ын эрхшээлээс бүрэн ангижрах арга замыг идэвхтэйгээр эрэлхийлж байжээ. Жалханз гэгээн “Мин улсын их түшмэл сайдууд лугаа учирч тусламж гуйхад Америк улсын Андерсен Местер хэмээх худалдааны гэрийн наймаачин хүн Ларсан лугаа хэлэлцэж, түүнийг мухар тэргээр өвлийн эхэн сарын шинийн гурванд сэмээр мордов. Энэ үед зарим “. . . хүмүүсээс Япон улсаас тусламж эрвээс амар түргэнээр тусалж чадмой. Америк улсын нутаг хол, явдал хийх удаан тул амжихгүй . . .”^{^[1]} гэсэн санал гарч байсан бол Дорно, Өрнө дахин рүү тэмүүлэх сэтгэлгээ нэлээд гүнзгийрсний илрэл мөн.

Энэхүү хууль, дүрмийн дийлэнх хувийг лам нартай холбоо бүхий зохицуулалт эзэлж байгаа нь санамсаргүй хэрэг биш бөгөөд тэдгээртэй холбоо бүхий нийгмийн эерэг болон сөрөг үзэгдлүүд ихээр гарч байсных юм. И.М.Майский “Автономит Монгол дахь санваартан язгуур эхнэргүй байхаа андгайлсан олон тооны зөвхөн лам нараас бүрэлдэнэ. Монголчууд хоёр хүүгийнхээ нэгийг лам болгодог заншилтай болохоор лам нарын тоо замаа алджээ”[2] гэж тэмдэглэсэн нь нийт хүн амын нөлөө бүхий давхарга байсан нь гарцаагүй юм.

Энэхүү 1-р зүйлийн дүрмээр бурханы шашны лам, хуврагийг гэмт хэргийн улмаас шүүн хэлэлцэхдээ юуны өмнө Нийслэл хүрээний Эрдэнэ Шанзудбагийн яаманд урьдчилан мэдэгдэж, хэрэв шашны өндөр хэргэм зэрэгтэн бол Хамба Номун ханд сонсгон зөвшөөрөл авдаг байжээ. Өөрөөр хэлбэл аливаа шүүн таслах, байцаан шийтгэх эрх бүхий төрийн албан тушаалтан бурханы шашны лам, хувраг, өндөр хэргэм зэрэгтнийг өөрийн дураар шууд байцаан шүүх эрхгүй. Ингэж нэг талаас хориглосон хэм хэмжээ тогтоон, нөгөө талаас Бүгд Ерөнхийлөн захирах зэрэг зургаан яам, Шашин төрд туслах сайдууд, Нийслэл Хүрээний Хамба Номун хан, Эрдэнэ Шанзудба, Зүүн хоёр аймгийн чуулганы дарга, Баруун хоёр аймгийн суурин жасааны гүн, түшмэд, Нийслэл Хүрээ, Маймаа хотын Монгол, Иргэдийн хэргийг захиран шийтгэх түшмэл Лувсанцэрэн нарт тус бүр уг хэм хэмжээг дагаж мөрдөх тухай үүрэгжүүлсэн хэм хэмжээ тогтоосон байна. Ингэж бурханы шашны лам хуврагад аливаа этгээд дур мэдэн халдахгүй байх эрхийг хуульчлан баталгаажуулсан нь “Хоёр ёсны сургаал”[3]-ын “Номын засаг”-ыг хэрэгжүүлэх хууль зүйн үндэс нь болж өгсөн байна. Өөрөөр хэлбэл бурханы шашны үзэл буюу номын засгийг хэрэгжүүлэгчдийн эрхийг хуулиар хамгаалах гэсэн нь олон зуун жил тусгаар тогтнол, эрх чөлөөгөө алдсан монголчуудыг уг үзэл номлолын хүчээр нэгтгэн, тусгаар тогнолоо сэргээн, бататгах гэсэн төрийн бодлого байсан бололтой. Төрийн бодлогоо ингэж тодорхойлох нь ч зүйн хэрэг бөгөөд 1918 онд “Автономит Монголын монгол хүн амын яс тоо хагас саяас ялимгүй илүү (542504 хүн амтай байсан)”[4], “Тус оронд байгаа лам нарын нийт тоо 115 мянгад хүрдэг...”[5] гэсэн түүхийн мэдээнд үндэслэвэл нийт хүн амын бараг гуравны хоёр нь бурханы шашны лам хувраг байсан гэж үзвэл нийт хүн амын дотор тэдгээрийн эзлэх байр суурь нэлээд их байжээ. Гэтэл энэхүү зөвшөөрөл авах тухай зохицуулалтыг “ЗТМУ-ын Хууль зүйлийн бичиг”-т оруулаагүй байна.

Энэхүү дүрмүүдэд Хүрээ, сүм хийдийн газар эмэгтэй хүн хэрхэн бие авч явах, мөн тэдгээрт баримталбал зохих аливаа үйлийг нарийвчлан зохицуулсан байна. 12-р зүйлийн Тэргүүн зүйлд хүрээнд эмс, охид хольцолдон суух, хороо харчууд (энгийн харц хүн) лам нартай арван тавны газрын дотор муу самуугаар явахыг хориглосон байна. Хэдийгээр хориглосон хэм хэмжээ тогтоосон ч хэрхэн ямар хариуцлага ногдуулах тухай уг дүрэмд заасангүй. Гэтэл лам нарын суусан Хүрээнд эмс, охид хольцолдон суухыг хориглосон заалт нь Манжийн 1795 оны “Монгол цаазын бичиг”-ээс эх үндэстэй бөгөөд үүнийг уламжлан “ЗТГМТЗЯЯ-ны Хууль зүйлийн бичиг”, “ЗТМУ-ийн Хууль зүйлийн бичиг”-т тус тус зохицуулсан байна. Энэхүү зохицуулалтыг харьцуулан авч үзвэл:

Аливаа лам нар Хороо харчуудын газраа хольцолдон муу самуун явахыг нь цагдан цээрлүүлэх учраа тогтоосон гучин хоёр зүйлийн дүрэм

mongγol čaγajin-u bičig (Эх бичгийн судалгаа) Тэргүүн дэвтэр. Галиглаж үгийн хэлхээ үйлдэн, эх бичгийн судалгаа хийсэн Б.Баярсайхан. Эрхлэн хэвлүүлсэн Ц.Шагдарсүрэн, Ж.Гэрэлбадрах УБ., 2004.227-228 дахьтал.

Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичиг. Залруулан зассан нь. 1441 дүгээр зүйл. Ламын сүмд эмсийг халгаж агуулах нь. Хөх хот. 1989 он.

ЗТМУ-ын Хууль зүйлийн бичиг. УБ., 1997. 147 дахьтал.

Хүрээний дотроо эмс, охид хольцолдон суухыг хэдийнэ цаазалсан ба мөн Хүрээний олон лам банди нарын дотроос ойр тойрон Хороо харчууд, гол хөдөө, арван тавны газарт сэлгүүцэн оршиж муу самуун явсан лам нарыг нэгэнт байцаан хураалгаж Хүрээнд оруулан чангалан захирсны тулд үүнээс урагш Хүрээнд дотроо эмсийг халган агуулах ба мөн аливаа лам нар Хороо хөдөө аль газар боловч эмс, охид лугаа хольцолдон муу самуун явахыг үүрд чангалан цаазалсугай.

Лам нарын суусан сүмийн гэрт эхнэр явахыг байлгасугай. Лам нар өөрийн суусан гэртээн эхнэрийг явуулбал халгаасан тэргүүн лам бол хоёр есөн мал, дэмч бол нэгэн есөн мал, гэлэн банди нар бол таван малаар торгож засагт авсугай. Одсон эмийн эр дотоод түшмэл иргэн бол хамтаар харъяат Явдлын яаманд тушаан өгч яллана.

Лам нарын суусан сүмд эмс явж болохгүй. Лам нар түүний суусан гэрт эмсийг явуулах бол халгаасан тэргүүн ламыг хоёр есөн мал, дэмчийг нэгэн есөн мал, гэлэн, банди нарыг таван мал авч албанд хадгалуул. Одсон эмийн нөхөр, дотоод газрын түшмэл, иргэн бол сэлтээр харъяат Журганд тушааж яллагтун.

Нэгэн зүйл. Аливаа лам нарын суусан сүм дор эмс учир үгүй явж болохгүй. Лам нар гэр дор эмсийг дэмий халгаж агуулах болвоос халгасан ламыг хоёр есөн мал торго. Байцаахыг алдсан сүмийн тэргүүн лам, гэсгүй албыг нэгэн есөн мал торгогтун. Одсон эмийн нөхрийг хамтаар засаг дор тушааж ял хэлэлцэгтүн.

Дээрх хүснэгтийг харьцуулбал 1780-аад оноос хойш 1920 оны эхэн үеийг хүртэл уг харилцааг зохицуулж байсан арга, түүнийг зөрчигсдөд хүлээлгэх хариуцлага нь хүртэл ижилхэн байсныг төвөггүйхэн ажиглаж болно. Өөрөөр хэлбэл энэхүү харилцааг Манжийн хуулиудын агуулгыг өөрчлөхгүйгээр Богд хаант Монгол улсын үед зохицуулж байжээ. Мөн уг дүрэмд “Хүрээний дотроо эмс, охид хольцолдон суухыг хэдийнэ цаазалсан...” хэмээн өгүүлжээ. Гэтэл энэхүү дүрмийг 1919 онд тогтоосон бөгөөд “Хэдийнэ цаазалсан” хэмээн 1818 онд баталж мөрдүүлсэн “ЗТМУ-ын Хууль зүйлийн бичиг”-ийн хүснэгтэд үзүүлсэн хэм хэмжээг дурьдсан байна.

Энэхүү 12-р дүрмийн зохицуулалт нь Манжийн үеийн эрх зүйн эрх сурвалжийн зохицуулалаас улбаатай байж болох талтай. Өөрөөр хэлбэл манжууд шашны зарим номлолд нийцүүлэн сахил санваартан хүний дагж явбал зохих "Монгол цаазын бичиг”-т буй хэм хэмжээг зааж өгсөн нь тухайн төрийн бодлогод шашны номлол, зан үйлийг хүлээн зөвшөөрч түүнийг төрийн цаазын хэм хэмжээ болгосноороо нэлээд онцлог юм. Тухайлбал: нэгдүгээрт: "Лам банди нар одсон гэртээ хонох ба тэргүүн ламд мэдүүлэх үгүй зоригоор явах", хоёрдугаарт: Чавганц лугаа явалдвал, гуравдугаарт: Лам нарын суусан гэрт эхнэрийг халгаах, дөрөвдүгээрт: Мүгдэн, Ширээт хүрээ, Хөх хот, Гадаад дөчин есөн хушуунд агч лам нар албан хүргэж ирэвч ном, гүрэм уншихаар өвчин засаж явавч өөр өөрийн захирах тэргүүн лам нар харъяат хушууг захирах ван, ноёдод мэдүүлж өдөр болзоод явах, тавдугаарт: Эр үгүй эхнэрийн гэрт хонох гэжээ[6]. Зөрчсөн этгээд иргэний цаазаар хамгаалагдсан нийгмийн харилцааг зөрчигч этгээдэд хүлээлгэх ял шийтгэлийн нэгэн адил тэдгээрийн тогтсон хуулиар зөрчигч лам, хувраг, энгийн цагаан иргэдийг малаар торгох ял буюу ес суурьтай малын торгуулийн ял, ташуураар занчих, сахилыг нь эвдэх гэсэн үндсэн ялыг хэрэглэж хариуцлага хүлээлгэдэг байжээ. Тухайлбал: "Лам банди нар одсон гэртээ хонох ба тэргүүн ламд мэдүүлэх үгүй зоригоор явах ба лам нарыг авч одох хүн тэргүүн ламд хэлэхгүй авч одох ба гэрт хонуулах бол зоригоор явсан, хоносон лам бандиас гурваад есөн мал торгож засагт авсугай. Зоригоор авч одсон хүнийг харъяат Явдлын яаманд тушаан өгч яллуулсугай", гэтэл уг дүрэм, хуульд “Хүрээний дотроо эмс, охид хольцолдон суухыг хэдийнэ цаазалсан ба мөн Хүрээний олон лам банди нарын дотроос ойр тойрон Хороо харчууд, гол хөдөө, арван тавны газарт сэлгүүцэн оршиж муу самуун явсан лам нарыг нэгэнт байцаан хураалгаж Хүрээнд оруулан чангалан захирсны тулд үүнээс урагш Хүрээнд дотроо эмсийг халган агуулах ба мөн аливаа лам нар Хороо хөдөө аль газар боловч эмс, охид лугаа хольцолдон муу самуун явахыг үүрд чангалан цаазалсугай” гэж зохицуулсан нь ямар нэгэн хэмжээгээр уламжлан авч хэрэглэсэн нь ажиглагдаж байна.

Ер нь энэхүү хууль, дүрэмд бурханы шашны лам хувраг, мяндагтан “Хороо харчууд”-ын газарт нэгд: алба амины өр нэхэх, хоёрт: юм оёулах, гуравт: хааяа ургийг үзээр одох, дөрөвт: аливаа хүн өвчин засуулах ном гүрэм унших, тавд: харъяат яамны олон албаны хүн нар Хүрээнээс лам урих гэсэн үндсэн таван зорилгоор тусгайлан олгосон тэмдэгт модонд учрыг бичиж “хороо харчууд”-ын газар буюу хүрээнээс гарч явах эрхтэй байжээ. Гэхдээ тэмдэгт модон бичиггүй явах явж болохыг “Хүрээний лам хөдөө ба хорооны газраа бүхий эх, эгч, дүүгийн ураг төрлийн эмс, охид лугаа золгох буюу ураг төрөл бус боловч энгийн зэрэг аар саар хэргийн учир уламжлан хэлүүлж харилцан учирсугай хэмээх нь буй аваас Хүрээ эргэх замыг хэмжээ болгож урьд байгуулсан тэмдэгт модны гадна учирсугай” гэж заасан байна. Гэтэл Монголын төр, эрх зүйн түүхэнд ингэж лам нарын асуудлыг нарийвчлан зохицуулсан эх сурвалж одоогоор бараг мэдэгдээгүй байна.

Харин эмс, охид нэгдүгээрт: Хүрээний дотроо Жибзандамба хутагтад мөргөх, хоёрдугаарт: жил бүр цагаан сарын арван дөрөвний Их Дүйцэнд Хүрээ сүмд хүж шатааж, эрхэм цаг жич, өргөл хүндлэл үйлдэж орон сүмд мөргөхөөр бол Эрдэнэ Шанзудбагийн яаманд мэдүүлж, Хүрээний өмнөх чөлөөгөөр арван тавны газрын цагдаа, Шавь яамны хиа нарын хяналтын дор уг мөргөлүүдийг үйлдэж, мөргөл дууссаны дараа Хүрээнээс гаргаж байхаар хуульчилсан байна[7]γ-a: 68a6; 77a10; 81b5; 82a2; 82a9; 82b9; 87a2; 87a9; 87b1; 88a4; 97a2; 99b3; okid-tur: 105a9;” гэж 22 удаа давтагдан гарч байгаа нь тэдгээртэй холбоо бүхий харилцааг тодорхой хэмжээгээр зохицуулж байсныг илтгэнэ. . Мөн үүний нэгэн адил жил бүр Майдар бурханыг залж Хүрээ эргэх, цам бүжиглэх жихар сор Хүрээний гадна залахад эмс, охидыг мөн дээрхийн нэгэн адил зохицуулан хүрээ хийдийн газар явахыг зөвшөөрч байжээ. Энд нэгэн зүйлийг дурьдахгүй өнгөрөхийн учиргүй хэмээн сэтгэж “эмс охид” хэмээх тусгайлан зохицуулсныг мөшгөж түүхэн баримт, мэдээнд үндэслэвэл “Өргөөгийн бараг бүх эмэгтэйчүүд янхан болох хэрэгт хүчин зүтгэж байна. Хот, том хийд бүрийн захад ярайсан олон гэр байх бөгөөд тэнд янхан хүүхнүүд бас зарим нь гэр орныхонтойгоо хам суух нь цөөнгүй. ... лам хүн эхнэр авахгүй гэж андгайлсан улс. Гэвч байгалийн жам дэндүү хүчтэй, бас тэр олон ламын гуравны нэг юм уу дөрөвний нэг нь шарын шажны жаягийг хатуу баримталж чадахгүй үгүйтэй байна гэж бодъё”[8] гэж тэмдэглэсэн нь эл үед зохицуулахгүй байхын аргагүй байдалд орж байсных. Гэхдээ И.Майскийгийн тэмдэглэснээр хэдийгээр “эмс, охид” “улс нийгмийн зохисгүй уур амьсгалын золиос” болж байсан хэдий ч төрийн бодлого, хууль цаазын зохицуулалтаас ангид байлгасангүй. Энэхүү хууль дүрэмд “эмс охид”-той холбоо бүхий нэр томъёо ”okid: 67b3; 90a4; 90a8; 99b9; okid-i: 82b6; 88b6; 89a9; 90b6; 94b2; okid-lu

Дүрмээр 60 насанд хүрсэн эмэгтэй сахил хүртэж “чавганц”[9] болж болох бөгөөд зөрчвөл зуун ташуур занчих ялаар шийтгэхээр заажээ. Ер нь Манжийн үеийн “Монгол цаазын бичиг”, “ЗТГМТЗЯЯ-ны Хууль зүйлийн бичиг”[10]-т тус тус энэхүү зохицуулалтыг анх оруулсан бололтой. Манжийн үеийн чавганц болохтой холбоотой эрх зүйн зохицуулалт нь аливаа эмэгтэй өөрийн дураар сахил хүртэж чавганц болохыг хориглосон бол, Богд хаант Монгол улсын үед тэрхүү зохицуулалтыг улам тодорхой болгож 60 нас хүрсэн эмэгтэй чавганц болж сахил хүртэх эрх нь нээлттэй болсон байна.

Ер нь уг хууль, дүрэмд чавганцтай холбоо бүхий нэр томъёо “čibqanča-i: (čabγanča-i) 88a10; čibqangča (čabγanča): 87b8; čibγangča: 94b1; 87b10;” гэж 3 удаа давтан хэрэглэж зохицуулсан нь нэгд: хууль, дүрэмд зааснаар 60 нас хүрсэн бол сахил хүртэж чавганц болох харин 60 насанд хүрээгүй бол эмс охидын нэгэн адил шийтгэхээр заасан хоёрт: нэгэнт хууль, дүрэмд зааснаар чавганц уг тогтоосон хэм хэмжээ зөрчсөн бол сахил эвдэж зуун ташуур жанчих, гуравт: хууль, дүрэмд зааснаар ”Хүрээний дотроо жаран нас хүрээгүй чавганц ба эмс, охидыг халган агуулж жич, архи уусан, пай хөзрийн зэрэг тоглоомоор наадсан хулгасан ба гал алдсан, тэмдэгт мод осол сул хадгалж омтгойтсон зэрэг хэрэг гарах нь болбаас, мөн байцаахыг алдсан аймгийн гэсгүйг нэгэн адил торгож шийтгэх гэсэн харилцааг зохицуулсан байна.

Тухайн үед “Хүрээний газарт цаазалсныг зөрчиж архи, дарс уух ба улбар шар өнгийн хувцас өмсөж, цагдан байцаах албаны түшмэл, цэргүүдэд баригдан хүргэгдэж ирээд, өөр өөрийн харъяат газарт сахиулан хүлээлгэсэн эмс, охид цөөнгүй болсон” бөгөөд тэдгээр эмс охидод дүрэмд зааснаар туйван чавчирга занчих, үйлтгэх, цөлөх, алах ял ногдуулан дээрхи ялыг ”золио авах ял”[11]-аар солихоор заасан байна. Гэхдээ бүр нарийвчлан дараах байдлаар ялыг золихоор заасныг хүснэгтээр үзүүлбэл:

Тогтоосон ял

Золих мөнгөний хэмжээ

1.

арван туйван занчих

долоон лий таван хуугаас үүсгэн

2.

алах хоёр зэргийн ялд

таван цэн, хоёр пун, таван лий

Ял зольж авах хөрөнгө чинээгүй бол “Цаазын бичгийн ёсоор золио авч шийтгэх болохул доорд ухваргүй ардууд залхах цээрлэхийг үзэхгүй хэвээр тогтсон сурталд эрэмшин цалгардах нь илэрхий учирт хэрхэн хүндэтгэн шийтгэвээс зохих явдлыг тогтоож ирүүлмү хэмээн Бүгд ерөнхийлөн захирах яамнаа хуудас өргөн явуулсанд, цохож ирсэний дотроо эдгээр ял халдаж хүлээлгэн бүхий эмсүүдэд оноовоос зохих ул ялд золио авч шийтгэх мөнгөний лийг цэн болгон нэмэгдүүлэн хурааж цээрлэл үзүүлэн шийтгэвээс зохистой болов уу хэмээн ирсэн тухайд харъяат газраа тушааж шийтгүүлсэн зүйл буй бөгөөд одоо гагцхүү үүнээс урагш аливаа хүнд, хөнгөн ял халдаж, золио авч шийтгэвээс зохихыг нь уг цаазын бичгийн ёсоор шийтгэх буюу эсвээс энэхүү нэмэгдүүлсэн хэвээр хувьсган тогтоож журамлан дагаж шийтгүүлбээс зохих, алиныг нь зүй нь Зарлигийг гуйн айлтгаж хичээнгүйлэн дагаж явбаас зохихын тул шавь боолчууд хичээнгүйлэн хуудас бичиж хавчуулан айлтгаад, Богд эзэн гэгээнээр толилж заалхийлэн сургаж дагаж явуулах ажааму”[12] хэмээн зохицуулсан нь ялыг золиж эс чадвал уг ялыг бүрэн эдлүүлж байх гэхдээ ял этгээд өршөөл үзүүлэхийг Богд эзэнд айлтгах эрхийг эдлүүлэхээр тогтоосон байна. Хэрэв Богд эзэнд ялт этгээдийг өршөөсөн эсвэл эс зөршөөрсөн тухай зарлиг буулгасан тохиодолд ”дөрвөн аймгийн чуулганы дарга, жанжин, Нийслэл Хүрээний Эрдэнэ Шанзудба, Нийслэл Хүрээ, Маймай хот, Хиагтын худалдааны монгол, иргэдийг захирах хэлтсийн түшмэл нар, зүүн, баруун өмнө хязгаарын сайдуудад нэгэн адил явуулан тушаагаад хүргэсээр өөр өөрийн харъяат газруудад уламжлан тушааж уг айлтгасан хэрэг буулгасан зарлигийг хичээнгүйлэн дагаж шийтгүүлсүгэй” мөн ”Бүгд ерөнхийлөн захирах зэрэг таван яам, Шашин төрд туслах сайдуудад тус бүр нэгэн адил явуулсугай” хэмээн тус тус заажээ. Богдын энэхүү зарлиг нь гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдийг эрүүгийн хариуцлагаас, ял шийтгүүлсэн этгээдийг ялаас чөлөөлөх талаар тогтоосон эрх зүйн акт байсан юм. Мөн нөгөө талаар Богд Живзундамба хутагт өршөөл үзүүлэх бүрэн эрхтэй байсныг харуулж байна. Энэ тухай “Дальный Восток” сэтгүүлд 1913 онд хэвлэсэн нэгэн өгүүлэлд Богд Живзундамба хутагтын эрх хэмжээний дотор ”өршөөл” үзүүлэх эрхтэй гэж заасан байсныг нотолж байна.

“Тэмдэгт мод” хэмээн нэрлэх зөвшөөрлийг уг дүрмээр эзэмших эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтныг дараах байдлаар үзүүлбэл:

1.

Сайдууд таны яамнаа

7

2.

Живзундамба хутагтын сан

5

3.

Эрдэм итгэмжит сүмийн газар

3

4.

Эрдэнэ Шанзудбагийн яам

15

5.

Хамба Номун хан (газар)

1

6.

Дэд лам (газар)

1

7.

Эрдэнэ Шанзудба (газар)

1

8.

Дүйнхэр хутагт (газар)

1

9.

Цорж (газар)

1

10.

Да лам (газар)

1

11.

Хүрээнд суух Ялгуусан хутагт Номун хан

1 нэжгээд

12.

Гучин аймгийн гэсгүй нарын газарт

1

13.

Хүрээн бүхий Түшээт хан, Сэцэн хан хоёр аймгийн суурин жасааны газарт

3-аад

14.

Баруун хоёр аймгийн хэрмэлийг захирах жасааны газарт

1 нэжгээд

15.

Хүрээнд суух ван Цэрэнбаавайн дэргэд

1

16.

Мөн тэдний Дүнжингарав шүтээний тахил талбиж, ном унших ламд барьж явуулах

1

17.

Вангай аймгийн газарт

(Хэд байх нь тодорхойгүй)

Энэхүү “Тэмдэгт мод”-ыг “Эрдэнэ Шанзудбагийн газар”-аас дээрх нэр бүхий 17 газарт олгодог байжээ[13]. “Тэмдэгт мод” хэмээх “пайз”-д: нэгдүгээрт: хэргийн учир, хоёрдугаарт: одох газрын нэр, гуравдугаарт: олгосон өдөр, дөрөвдүгээрт: цагийн хэмжээг тус тус тодорхойлон бичсэн байх ёстой ажээ. “Тэмдэгт мод” буюу зөвшөөрөл олгохдоо хүссэн этгээд өөрийн харъяат аймгийн “гэсгүй” нараар уламжлан дээрх эрх бүхий байгуулллага, албан тушаалтанд ханддаг бөгөөд түүнийг нь хянан нягталсны эцэст зөвшөөрөл олгож байжээ. Гэсгүй энэхүү үүргээ биелүүлээгүй бол малаар торгох ял ногдуулдаг байна.

“Тэмдэгт мод” олгохоос гадна “Үнэмлэх” хэмээх бас нэгэн зүйлийн зөвшөөрлийн бичиг олгож байсан бөгөөд үүнийг нэгдүгээрт: хөдөө газар ургийг үзэхээр явах, хоёрдугаарт: рашаан усанд орж бие засах, гуравдугаарт: бусад орон, сүмд мөргөн аялах бол тус тус харъяат аймгийн дацан, аймгийн гэсгүй нарт мэдүүлж үнэмлэх хуудас бичиг олгон явуулж байжээ. Тэрхүү үнэмлэхэд хэрэг учир, олгосон хугацааг тов тодорхойлон бичсэн байх учиртай.

Энэхүү зохицуулалтыг зөвхөн лам нарын тухайд л хамаатай гэж үзэж болохооргүй байна. Эрх зүйн онолын хувьд аливаа эрх зүйн харилцаа зөрчигдвөл түүнд гэм буруутай этгээдүүдэд зөрчлийн хэр хэмжээнээс хамаарч хариуцлагыг оногдуулдаг бөгөөд энэхүү хориглосон харилцааг зөрчсөн хэн бүхэнд хариуцлагыг нас хүйс, лам, хар гэхээргүйгээр ногдуулахаар тогтоосон нь тухайн үеийн эрх зүйн сэтгэлгээ хэр зэрэг түвшинд хүрсэн байсныг илтгэнэ. “Хороо харчуудын газар”-т дүрмээр зөвшөөрснөөс бусад тохиолдолд тэмдэгт модгүй явах, эсвэл эмс охидтой дүрэмд зааснаас бусад тохиолдолд хольцолдон суусан лам нарт хариуцлага хүлээлгэхээр заасан бол харин тэрхүү лам нартай холбогдсон эмс, охидыг хэрхэх тухай дүрэмд заахдаа “Хүрээнд зоргоор орсон ба Хороо харчуудын зэрэг газраа аливаа лам нарыг халган агуулсан эмс охидыг ... дахин Хүрээний харъяат газраа ирүүлж оршин суулгахгүй болгосугай. ... эмсийг хорин шаахай занчиж залхаахыг үзүүлсүгэй” гэх мэтээр заасан байна.

Гэтэл ”Тэмдэгт мод”-ыг хүндэтгэх шатгаантайгаар буюу ”Аливаа Хороо харчуудын газраа явж баригдсан Хүрээний лам банди нарын дотроо үнэхээрийн төрсөн эцэг, эх, ах, дүүгийн зэрэг садан төрлийн хүн түргэн түүхий өвчинд тохиолдсон учраа айн бачимдаж, олон албаны газраа мэдүүлж тэмдэгт модыг хүлээн авах эрхгүй яаран мэгдэн үнэхээр очсон ба мөн эмчлэн засах ном унших лам нар огт гэм учиргүй нь хааяа байх болзошгүй тул аливаа цагдан байцаах олон албаны хүн нар, хэрэв энэ мэт хэрэг тохиолдвоос шууд барихыг олон албаны хүн нар, хэрэв энэ мэт хэрэг тохиолдвоос шууд барихыг түдгэлзэж”[14] Эрдэнэ Шанзудбагийн яамнаа гэрчлэн мэдүүлгээр ирүүлж тус яамнаас магадлан байцааж хэрхэхийг шийдвэрлэн буруугүй бол ”Тэмдэгт мод”-ыг нөхөн олгож буруутай бол бэрээгээр занчуулан зуунтаа мөргүүлэх ял ногдуулдаг байжээ. Харин санааны дураар шалтаг хийж хуурмаглан явах нь буй аваас, хэн мэдсэн хүн үтэр барьж хүргээр ирүүлээд нягтлан шүүн тодорхойлж муу самуун явсан зэрэг нэмүүлэх дүрмийн ёсоор цээрлүүлэн шийтгэхэд бэлтгүүлсүгэй.

Энэхүү 12-р дүрмээр лам хувраг номын ёс буюу сахилаа умартан нэгдүгээрт: муу сурталд шунах, хоёрдугаарт: дураар гэзэг тавьж хар дүрмийн хувцас хэрэглэж явсан бол дөчин таван өдөр дөнгө дөнгөлж, бандан хэсүүлж зуун ташуур занчин, дахин лам болгож аймгийн гэсгүйд тушаан өгч 200 өдөр Цогчин хуралд өнжүүлэлгүй хуруулж, өдөр бүр 200 удаа мөргөл үйлдүүлэх ялаар шийтгэхээр заасан байна. Ялангуяа уг дүрмээр лам нар Хүрээ хийдийн газар хуралд хурах, багшид учирч ном заалгах, өгүүлэлдэх, Хүрээ эргэн буян үйлдэх зэрэг хэрэгт нийтийн эзэмшлийн гудамж талбай, пүүс, зээлийн газраар “өглөө наран гарсны хойно их хурал хурахын урьд буюу эсвэл хурал тарсны дараа оройн наран шингэхээс урьд явтугай”[15] хэмээн үүрэг болгосон хэм хэмжээ тогтоосон байна. Гэтэл монголын уламжлалт хууль цаазын эх сурвалжид лам хуваргын үйлдэлд нарийн дэг журам тогтоосон зохицуулалт бараг байсангүй.

Мөн Их Хүрээ, Гандантэгчлэн хийдийг хулгай худлаас сэргийлэх, гал түймрийн аюулаас сэргийлэх зоригоор хашааны арван хаалга тутамд нэг дарга сонгон тавьж шөнө бүхэн хоёр хүн харуул, манаа хийж байх тухай журам тогтоосон, энэхүү тогтоосон журмыг аливаа хэлбэрээр зөрчигсдийг хатуу шийтгэхээр заасан байжээ. Ингэж зохицуулсан нь үндсэндээ түүхэнд аливаа гэмт халдлагаас урьдчилан сэргийлэх албадлага байсан гэдгийг илтгэх түүхэн баримтын нэг юм[16].

Богд хаант Монгол улсын үеийн “Жинхэнэ дагаж явах хууль дүрэм”-үүдээр зохицуулсан “Лам хувраг”-тай холбоо бүхий харилцаа нь нэгдүгээрт: урьд өмнөх хууль цаазын онцлогуудыг бүрэн хэмжээгээр хамарсан, хоёрдугаарт: “хос ёсны сургаал” түүний үзэл баримтлалыг тодорхой хэмжээнд тусгасан, гуравдугаарт: бурханы шашны зан үйлийг хууль зүйн үзэл сэтгэлгээний төвшинд бататган хамгаалсан шинжүүд тус тус шингэсэн байна.

Монгол төр, эрх зүйн түүхэнд холбогдох нэгэн чухал сурвалж нь Олноо Өргөгдсөн Богд хаант Монгол улсын үеийн буюу 1913-1918 оны хооронд үйлчилж байсан “Жинхэнэ дагаж явах хууль, дүрэм” юм. Энэхүү эх сурвалж нь “Зарлигаар тогтоосон Монгол улсын хууль зүйлийн бичиг”-ийг үйлчлэх хүртэлх нийгмийн харилцааг зохицуулж байжээ.

Уг хууль цаазын сурвалж нь хэд хэдэн онцлогтой байна. Үүнд:

1.       Энэхүү дүрмээр Монгол улсын хууль цаазын шинэчлэл хийх үндэс суурь тавьсан байна. Өөрөөр хэлбэл 200 гаруй жил оршин тогтносон Манж Дай Чин гүрний хууль цаазын сэтгэлгээ халж Монгол үндэсний хэв шинж онцлог бүхий хууль цаазын тогтолцоог бүрэлдүүлэх эхлэл тавигдсан юм. Тийм ч учраас “Жинхэнэ дагаж, явах хууль, дүрэм”-ийн судалгааны үнэ цэнэ үүгээр тодорхойлогдоно.

2.       Энэхүү дүрэм нь Монгол хууль цаазын уламжлалыг өөртөө агуулж уламжлан хөгжүүлсэн. Өөрөөр хэлбэл, нүүдэлчдийн аж ахуй хөтлөх онцлог түүний хэв шинжид түүхийн урт удаан хугацааны явцад шалгарсан “ес суурьтай торгууль” буюу малаар торгон шийтгэх ялыг хэрэглэж харин тухайн ялын бүтцийг “Шавь яамны Халх журам”-ын нэгэн адил байхаар зохицуулсан байж болох талтай. “Шавь яамны Халх журам” нь Богдын Их шавийн хүрээнд үйлчилж байсан учраас 1709 оны “Гурван хушууны их цааз” буюу “Халх журам”-ын агуулгад бурханы шашны лам хуврагатай холбоо бүхий хэсгийг бага зэрэг өөрчлөн 1770 оноос хойш “Шавь яамны Халх журам” хэмээн нэрлэж бараг 1925 он хүртэл Богдын Их шавь, отгуудын хүрээнд мөрдөж байсан байдаг.

3.       Энэхүү хууль, дүрмийн зарим нэгэн хэм хэмжээ нь Манж Дай Чин улсын үеийн “Монгол цаазын бичиг”-ийн агуулгыг тодорхой хэмжээгээр авч хэрэглэсэн байна. Энэ нь олон зуун жилээр нэгэнт тогтсон хэв ёсыг шууд өөрчлөн зохицуулах боломжгүй байсныг харуулж байгаа бөгөөд зарим тохиолдолд хүнд ялыг хөнгөн ялаар солих зэргээр өөрчилж байсан нь өөрсдийн хууль цаазын шинэ тогтолцоо бүрэлдэх, шилжихэд түр зуурын шинжтэй буюу хууль цааз болгон хэрэглэж байсан бололтой гэж бид үзлээ.

4.       Тухайн үеийн нийгэм, улс төрийн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор лам нарын асуудлыг урьд өмнө байгаагүй хэмжээгээр нарийвчлан зохицуулсан нь энэхүү дүрмийн гол онцлог юм.

5.       Уг хууль, дүрэмд “отог” хэмээх засаг захиргааны нэгжтэй холбоо бүхий харилцааг зохицуулсан нь бас нэгэн онцлог юм. Өөрөөр хэлбэл отгийн зохион байгуулалт нь эл үетэй холбоотой биш бөгөөд урьд өмнө нь оршин байсан засаг захиргааны нэгж билээ. Манжийн хууль цаазад “отог” түүнтэй холбоо бүхий харилцааг бараг зохицуулж байгаагүй бөгөөд зарим судлаачид манжууд отгийн доторх нийгмийн харилцааг зохицуулж чадаагүй тул тэр үеийн хууль цааз монголд үйлчлэх боломжгүй байсан гэж дүгнэсэн байдаг.

6.       Уг хууль, дүрэмд урьд өмнө Монголын төр, эрх зүйн түүхэнд хэрэглэж байгаагүй үйлдвэр хийлгэх, бэрээгээр занчих, шар шувтлах, аймгуудын бандан хэсүүлэх, хүрээ хийдийн хог шороо цэвэрлүүлэх, манз цав бэлтгүүлэх зэрэг ял, шийтгэлийн хэлбэрийг шинээр оруулж ирсэн байна. Ингэж шинээр ял, шийтгэлийг хэрэглэх болсон нь тухайн үеийн нийгмийн харилцааны онцлог, урьд өмнөх үеийн ял шийтгэлийн бодлогыг хөнгөрүүлсэн зэрэг төрийн бодлоготой шууд холбоотой юм.

[1] Дилав Хутагт. Ар монголын улс төрийн дурдатгал. УБ., 1990. 28 дахь тал.

[2] Майский И. Орчин үеийн Монгол (Автономит монгол XX зууны гараан дээр) УБ., 2001. 38 дахь тал.

[3] “Хос ёсны сургаал” ч гэж бас бичсэн нь цөөнгүй бөгөөд “Арван буянт номын цагаан түүх” хэмээх төр, хууль цаазын тулгар эх сурвалжид цэгцтэйгээр авч үзсэн байдаг. Энэхүү эх сурвалжийг Хубилай хааны төрийн үзлийг тусгасан гэж судлаачид үздэг. Хоёр ёсыг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны гол хэлбэр нь номын засагт бурханы шашны номлол, шашны хэм хэмжээ агаад тэрхүү номлол нь судар номоор хэлбэржиж тарнийн хүчийг олж аливаа муу зүйлийн үндэсийг сэтгэлийн орчилд гэгээрүүлж, арван хар нүгэл, таван хорын цээрлэл дэнслүүлэн номын засгийг хэрэгжүүлдэг харин ертөнцийн засгийг эзэн хааны зарлигаар явуулж, тэрхүү хэм хэмжээг зөрчигсдөд хатуу хариуцлага хүлээлгэдэг байна. Өөрөөр хэлбэл “Хоёр ёсыг” хэрэгжүүлэхэд номын болон ертөнцийн засагт нэг ижил арга байгаа нь “албадлагын” арга хэмжээ юм.

[4] Майский И. Орчин үеийн Монгол (Автономит монгол XX зууны гараан дээр) УБ., 2001. 26 дахь тал.

[5] Майский И. Дээр дурьдсан бүтээл. 351 дэх тал.

[6] mongγol čaγajin-u bičig (Эх бичгийн судалгаа) Тэргүүн дэвтэр. УБ., 2004. 226 дахь тал

[7] Аливаа лам нар Хороо харчуудын газраа хольцолдон муу самуун явахыг нь цагдан цээрлүүлэх учраа тогтоосон гучин хоёр зүйлийн дүрэм. 22 дахьзүйл.

[8] Майский И. Орчин үеийн Монгол (Автономит Монгол XX зууны гараан дээр). УБ., 2001. 56 дахьтал.

[9] 1. шашны сахил авч лам болсон эмэгтэй; Цэвэл Я. Монгол хэлний товч тайлбар толь. УБ., 1966. 810-р тал: Эхнэр хүн гэрээс гарч, ламын адил шар, улааныг нөмөрч бурханыг тахихыг нь чавганц хэмээнэ. Хорин нэгтийн тайлбар толь. 1977. Хөх хот. 762 дахьтал.

[10] a. Нэгэн зүйл. Аливаа дотоод, гадаад эхнэрийг чавганц үл болгоно. Зоригоор чавганц болгох бол зоригоор лам, банди болгох хууль ёсоор ялла. mongγol čaγajin-u bičig. (Эх бичгийн судалгаа). УБ., 2004. 70 дахь тал.

b. Монгол эм охин зоригоор чавганц болж болохгүй. Зөрөх нь буй бөгөөс бас ч зоригоор банди болсон хууль ёсоор шийтгэгтүн. Хууль зүйлийн бичиг. Залруулан зассан нь. 1440 дүгээр зүйл. Монгол эм, охин зоригоор чавганц болсон нь. Хөх хот. 1989 он.

[11] Манжийн үеийн цаазын бичигт анх хэрэглэж байсан ял шийтгэлтэй холбоотой ойлголт. Тухайлбал: Цаазаар авах ял шийтгэлтэй этгээдийг нэгдүгээрт: Алах ялыг хөнгөн ялаар солих, хоёрдугаарт: Алах ялтай этгээд өршөөл хүсэж Явдлын яаманд мэдүүлэх, гуравдугаарт: Золио авах буюу алах ялыг малаар сольж орлуулан амийг хэлтрүүлэх гэсэн гурван хэлбэрээр ялыг хөнгөвчлөн сольж байжээ (МЦБ. Арван хоёрдугаар дэвтэр. 21 дэх зүйл. Алах ялт хүнийг үрлэгийг эш татаж үрэх нь. 22 дахьзүйл. Аливаа алах ялт хүн амь авартугай хэмээн Явдлын яаманд сөгдөх нь. 23 дахьзүйл. Алах ялт хүнийг зольж авах нь). "Халуун амь" хэмээн нэрлэх алах ялт хүний эхнэр, хүүхдийг мөн нэгэн адил арван наснаас дээш нуган хөвгүүн, охин тутамд хоёр есөн малаар зольж ялаас хэлтрүүлж байв. Ялтан эхнэр, хүүхдээ зольж авах боломжгүй бол түүний ялыг мөн золио авч хэлтрүүлдэггүй байна.

[12] Аливаа цаазалсныг зөрчин явагчдад ял оноовоос зохих, уг ялд золио авч шийтгэх мөнгөний лий-г цэн болгон хураахаар хувьсган тогтоосон дүрэм.

<

Аливаа лам нар Хороо харчуудын газраа хольцолдон муу самуун явахыг нь цагдан цээрлүүлэх учраа тогтоосон гучин хоёр зүйлийн дүрэм	mongγol čaγajin-u bičig (Эх бичгийн судалгаа) Тэргүүн дэвтэр. Галиглаж үгийн хэлхээ үйлдэн, эх бичгийн судалгаа хийсэн Б.Баярсайхан. Эрхлэн хэвлүүлсэн Ц.Шагдарсүрэн, Ж.Гэрэлбадрах УБ., 2004.227-228 дахьтал.	Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичиг. Залруулан зассан нь. 1441 дүгээр зүйл. Ламын сүмд эмсийг халгаж агуулах нь. Хөх хот. 1989 он.	ЗТМУ-ын Хууль зүйлийн бичиг. УБ., 1997. 147 дахьтал.
Хүрээний дотроо эмс, охид хольцолдон суухыг хэдийнэ цаазалсан ба мөн Хүрээний олон лам банди нарын дотроос ойр тойрон Хороо харчууд, гол хөдөө, арван тавны газарт сэлгүүцэн оршиж муу самуун явсан лам нарыг нэгэнт байцаан хураалгаж Хүрээнд оруулан чангалан захирсны тулд үүнээс урагш Хүрээнд дотроо эмсийг халган агуулах ба мөн аливаа лам нар Хороо хөдөө аль газар боловч эмс, охид лугаа хольцолдон муу самуун явахыг үүрд чангалан цаазалсугай.	Лам нарын суусан сүмийн гэрт эхнэр явахыг байлгасугай. Лам нар өөрийн суусан гэртээн эхнэрийг явуулбал халгаасан тэргүүн лам бол хоёр есөн мал, дэмч бол нэгэн есөн мал, гэлэн банди нар бол таван малаар торгож засагт авсугай. Одсон эмийн эр дотоод түшмэл иргэн бол хамтаар харъяат Явдлын яаманд тушаан өгч яллана.	Лам нарын суусан сүмд эмс явж болохгүй. Лам нар түүний суусан гэрт эмсийг явуулах бол халгаасан тэргүүн ламыг хоёр есөн мал, дэмчийг нэгэн есөн мал, гэлэн, банди нарыг таван мал авч албанд хадгалуул. Одсон эмийн нөхөр, дотоод газрын түшмэл, иргэн бол сэлтээр харъяат Журганд тушааж яллагтун.	Нэгэн зүйл. Аливаа лам нарын суусан сүм дор эмс учир үгүй явж болохгүй. Лам нар гэр дор эмсийг дэмий халгаж агуулах болвоос халгасан ламыг хоёр есөн мал торго. Байцаахыг алдсан сүмийн тэргүүн лам, гэсгүй албыг нэгэн есөн мал торгогтун. Одсон эмийн нөхрийг хамтаар засаг дор тушааж ял хэлэлцэгтүн.

	Тогтоосон ял	Золих мөнгөний хэмжээ
1.	арван туйван занчих	долоон лий таван хуугаас үүсгэн
2.	алах хоёр зэргийн ялд	таван цэн, хоёр пун, таван лий

1.	Сайдууд таны яамнаа	7
2.	Живзундамба хутагтын сан	5
3.	Эрдэм итгэмжит сүмийн газар	3
4.	Эрдэнэ Шанзудбагийн яам	15
5.	Хамба Номун хан (газар)	1
6.	Дэд лам (газар)	1
7.	Эрдэнэ Шанзудба (газар)	1
8.	Дүйнхэр хутагт (газар)	1
9.	Цорж (газар)	1
10.	Да лам (газар)	1
11.	Хүрээнд суух Ялгуусан хутагт Номун хан	1 нэжгээд
12.	Гучин аймгийн гэсгүй нарын газарт	1
13.	Хүрээн бүхий Түшээт хан, Сэцэн хан хоёр аймгийн суурин жасааны газарт	3-аад
14.	Баруун хоёр аймгийн хэрмэлийг захирах жасааны газарт	1 нэжгээд
15.	Хүрээнд суух ван Цэрэнбаавайн дэргэд	1
16.	Мөн тэдний Дүнжингарав шүтээний тахил талбиж, ном унших ламд барьж явуулах	1
17.	Вангай аймгийн газарт	(Хэд байх нь тодорхойгүй)